• wyrok,
• nakaz zapłaty,
• postanowienie,
• ugodę sądową,
• ugodę przed mediatorem.

Jak wygląda procedura uzyskania klauzuli wykonalności?

Na wniosek strony tytułowi egzekucyjnego klauzulę wykonalności nadaje sąd lub ewentualnie referendarz sądowy. W pewnych sytuacjach, na przykład przy zasądzeniu roszczeń alimentacyjnych lub przy wyrokach zaocznych, z urzędu nadaje się klauzulę wykonalności albo rygor natychmiastowej wykonalności, który pełni zbliżoną funkcję.

Jak wygląda procedura nadania klauzuli wykonalności? Pisemny wniosek składa się do sądu I instancji, o ile akta sprawy nie znajdują się w sądzie II instancji, wówczas ten właśnie sąd będzie właściwy dla złożenia przedmiotowego wniosku. Załącznikiem do wniosku musi być tytuł egzekucyjny lub dowód dokonania opłaty w kwocie 50 złotych w przypadku braku oryginału tytułu egzekucyjnego. Złożenie wniosku powinno poprzedzać zbadanie prawomocności tytułu egzekucyjnego, na przykład w biurze obsługi interesanta właściwego sądu, ponieważ jest to jednym z warunków nadania klauzuli wykonalności. Zgodnie z artykułem 781¹ Kodeksu postępowania cywilnego wniosek o nadanie klauzuli wykonalności sąd rozpoznaje niezwłocznie, nie później niż w terminie 3 dni od dnia jego złożenia.

Klauzula wykonalności w postępowaniu cywilnym w większości przypadków nadawana jest w przypadku wyroków zwykłych, ewentualnie w przypadku nakazów zapłaty. Klauzula wykonalności występuje w dwóch formach, to jest jako wzmianka na odpisie orzeczenia lub jako oddzielne postanowienie. Postanowienia stwierdzającego wykonalność tytułu egzekucyjnego, które wydawane jest na posiedzeniu niejawnym, nie doręcza się dłużnikowi egzekucyjnemu.

W jaki sposób dłużnik dowie się o klauzuli wykonalności?

Co do zasady wierzyciel, który uzyskał tytuł egzekucyjny, wraz z uprawomocnieniem się orzeczenia stara się również o uzyskanie tytułu wykonawczego. Dłużnik dowiaduje się zwykle o prowadzonym przeciwko niemu postępowaniu egzekucyjnym w momencie podjęcia przez komornika  pierwszej czynności mającej na celu wyegzekwowanie należności, na przykład przy otrzymaniu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z rachunku bankowego. Taki sposób informowania ma na celu zapobieganie powzięciu przez dłużnika informacji o postępowaniu egzekucyjnym i w następstwie tego zapobieganie ukrywaniu przez niego majątku.

Klauzula wykonalności – jak ją uchylić? Zażalenie na postanowienie w sprawie nadania klauzuli wykonalności

Zarówno wierzycielowi, jak i dłużnikowi, przysługuje zażalenie na postanowienie sądu co do nadania klauzuli wykonalności. Dla wierzyciela termin wniesienia zażalenia biegnie dla od dnia wydania mu tytułu wykonawczego, od dnia zawiadomienia go o utworzeniu tytułu wykonawczego w systemie teleinformatycznym albo od dnia ogłoszenia postanowienia odmownego, a gdy ogłoszenia nie było, wówczas biegnie od dnia doręczenia tego postanowienia. Z kolei dla dłużnika termin na wniesienie zażalenia biegnie od dnia doręczenia mu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji. Artykuł 794² Kodeksu postępowania cywilnego reguluje doręczanie postanowień o nadaniu klauzuli wykonalności wydanych na  posiedzeniach niejawnych. Dłużnik może żądać sporządzenia uzasadnienia postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności i doręczenia postanowienia z uzasadnieniem w terminie tygodniowym od dnia doręczenia mu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji.

Wniosek o uchylenie klauzuli wykonalności. Jak to zrobić?

Uchylenie klauzuli wykonalności stanowi zaledwie pierwszy krok do uchylenia całego tytułu wykonawczego, który przesądza o zamknięciu sprawy. Zgodnie z przepisami należy rozpocząć działania od wniesienia zażalenia na postanowienie sądu o nadaniu klauzuli wykonalności w terminie 7 dni od dnia, w którym dłużnik dowiedział się o wszczęciu egzekucji, nie jest to więc dużo czasu. W przypadku uzyskania uchylenia klauzuli wykonalności nie następuje całkowite rozwiązanie sprawy, ponieważ w dalszym ciągu istnieje tytuł egzekucyjny, taki jak nakaz zapłaty czy wyrok. Jedynym rozwiązaniem jest więc doprowadzenie do upadku całego tytułu egzekucyjnego. W jaki sposób doprowadzić nie tylko do uchylenia klauzuli wykonalności, ale także do uchylenia całego tytułu wykonawczego? Takie uchylenie jest uwarunkowane wymogami dotyczącymi wystąpienia błędów proceduralnych w zakresie doręczeń przesyłek w postępowaniu sądowym poprzedzającym wydanie tytułu wykonawczego. Sytuacje tego typu wbrew pozorom wcale nie należą do rzadkości. Jak więc należy się wówczas zachować?

Kiedy możemy zaskarżyć postanowienie w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności?

Jak już wspomniano środkiem zaskarżenia na klauzulę wykonalności obarczoną wadą doręczenia jest zażalenie. Uprawomocnienie się tytułu egzekucyjnego na skutek nieprawidłowego doręczenia nakazu zapłaty może zostać zaskarżone jeżeli korespondencja sądowa kierowana była na nieaktualny adres dłużnika. Na skutek tego ten nie miał wiedzy o toczącym się procesie, a więc nie mógł bronić się przed roszczeniami kierowanymi przeciwko niemu przez powoda, a o sprawie dowiedział się dopiero od komornika, który wszczął egzekucję. Na taką klauzulę wykonalności nadaną w nieprawomocnym orzeczeniu przysługuje nam zażalenie. Na poparcie informacji o nieprawidłowym doręczeniu orzeczenia oraz innej korespondencji sądowej najlepiej będzie przedstawić wraz z zażaleniem stosowną dokumentację wskazującą na zamieszkiwanie pod innym adresem w dacie wysyłki korespondencji z sądu.

W treści zażalenia powinien znaleźć się wniosek o wstrzymanie postępowania egzekucyjnego do czasu jego rozpoznania przez sąd. Warto wiedzieć, że sama czynność wniesienia zażalenia nie wstrzymuje toczącej się na podstawie zaskarżonego orzeczenia egzekucji komorniczej. W przypadku niezawarcia we wniosku prośby o wstrzymaniu postępowania egzekucyjnego komornik dalej będzie prowadził czynności zmierzające do wyegzekwowania należności. W efekcie nawet w przypadku uznania zażalenia i uchylenia postanowienia dotyczącego klauzuli wykonalności konieczne będzie podjęcie dodatkowych czynności, aby uzyskać zwrot kwot wyegzekwowanych w toku niezasadnej egzekucji.

Uchylenie tytułu wykonawczego. Jak to zrobić?

Dłużnik najczęściej dowiaduje się o tytule wykonawczym od komornika. Działania organu egzekucyjnego obejmują przede wszystkim zajęcie wynagrodzenia za pracę, zajęcie emerytury lub renty czy też konta bankowego. Nawet jeżeli tytuł wykonawczy jest wadliwy, to dłużnik nie ma wcześniej możliwości zareagowania. Zwykle jest to sytuacja stresująca i nie zawsze dłużnik domyśla się przyczyny zajęcia przez komornika swojego majątku. W przypadku powstania błędu sądu orzekającego w sprawie konkretnego zadłużenia w postaci doręczenia przesyłki sądowej na niewłaściwy adres zamieszkania można podjąć pewne działania. Co może zrobić osoba wobec której prowadzona jest egzekucja?

Zablokowanie komornika – jak tego dokonać?

Przede wszystkim można zawnioskować o prawidłowe doręczenie przesyłki sądowej, przy czym należy wskazać sądowi dowody na wadliwość doręczenia. To nie wszystko, należy także złożyć stosowny środek odwoławczy, którym zazwyczaj jest sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym albo EPU (Elektroniczne Postępowanie Upominawcze).

O prowadzonej przez nas procedurze należy powiadomić komornika oraz wierzyciela, aby dowiedzieli się, że tytuł wykonawczy może być wadliwy. Po oficjalnym stwierdzeniu przez sąd wadliwości tytułu wykonawczego komornik musi umorzyć egzekucję, a co równie istotne całość zabranych przez niego środków finansowych podlega zwrotowi. Zwrotu dokonuje jednak wierzyciel a nie komornik. Zdarzają się sytuacje, kiedy trzeba złożyć do sądu pozew o zapłatę przeciwko konkretnemu wierzycielowi, który nie zwrócił pieniędzy.

Procedura doprowadzenia do uchylenia tytułu wykonawczego nie jest prosta, dlatego aby uniknąć błędów warto rozważyć zatrudnienie firmy antywindykacyjnej, która na co dzień zajmuje się tego typu sprawami. Nie mając świadomości swoich praw i wiedzy jak je wyegzekwować narażamy się na poważne konsekwencje, takie jak na przykład odrzucenie sprzeciwu od nakazu zapłaty.

Gdzie szukać pomocy w sprawie zablokowania komornika i uchylenia klauzuli wykonalności?

W wielu sytuacjach istnieje szansa na  na uchylenie nakazu zapłaty i klauzuli wykonalności, o czym dobrze wiemy z codziennej praktyki. Doświadczony prawnik od długów z Kancelarii Prawnej Res Cogitans podejmie się próby pomocy w tego typu sytuacji. Co ważne, jesteśmy skuteczni i nie popełniamy błędów proceduralnych, takich jak na przykład składanie skargi na czynności komornika. Kiedy mamy problemy prawne warto powierzyć ich rozwiązanie sprawdzonym specjalistom, którzy wiedzą w jaki sposób uchylić nie tylko samą klauzulę wykonalności, ale również towarzyszący jej nakaz zapłaty czy wyrok zaoczny.

Dodatkową zaletą naszej kancelarii jest możliwość załatwienia zlecenia zdalnie, za pomocą kontaktu przez Internet, bez konieczności wychodzenia z domu czy z pracy. Wstępna analiza sprawy jest całkowicie bezpłatna i nie zobowiązuje do zlecenia nam sprawy. Zachęcamy do kontaktu telefonicznego, napisania maila czy wysłania zgłoszenia przez formularz kontaktowy. Oddzwonimy najpóźniej kolejnego dnia roboczego. Skontaktuj się z naszą kancelarią!

Procedura odzyskiwania środków zajętych przez komornika – odzyskaj niesłusznie wyegzekwowane środki!

Jak wcześniej wspomniano osoba zainteresowana często dowiaduje się o postępowaniu sądowym zakończonym decyzją o egzekucji komorniczej dopiero wtedy, gdy postępowanie jest na zaawansowanym etapie. Dopiero mając okazję do zapoznania się z aktami sądowymi można na przykład stwierdzić wadliwość tytułu wykonawczego, a tym samym znaleźć podstawy do jego uchylenia. W takiej sytuacji powinniśmy dążyć do obalenia tytułu wykonawczego w celu odzyskania środków zabranych przez komornika. Istnieją różne możliwości, w tym wniesienie zażalenia, złożenie wniosku o przywrócenie terminu czy wniesienie skargi. Warto wiedzieć, że nie każda z tych opcji doprowadzi do zakończenia sprawy.

Uchylenie klauzuli wykonalności w celu odzyskania środków finansowych po niesłusznie wszczętej egzekucji powinno rozpocząć się od analizy kopii akt sprawy pod kątem przyjęcia sposobu dalszego postępowania. Po rozpoznaniu sytuacji można podjąć kilka rodzajów działań prowadzących do uchylenia tytułu wykonawczego.

Przede wszystkim przysługuje nam wniesienie zażalenia na postanowienie sądu dotyczące nadania klauzuli wykonalności, przy czym termin na jego wniesienie przez dłużnika biegnie od dnia doręczenia mu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji. Warto wiedzieć, że w zażaleniu nie można zakwestionować   istnienia oraz zasadności samego roszczenia. Wniesienia zażalenia ma sens jedynie w sytuacji, kiedy naruszone zostały przepisy regulujące nadanie samej klauzuli wykonalności.

Możemy również złożyć wniosek o przywrócenie terminu, który ma na celu wzruszenie klauzuli wykonalności. Składa się go w sytuacji, kiedy przy doręczeniu korespondencji z sądu, takiej jak na przykład nakaz zapłaty, zaistniały nieprawidłowości przy stosowaniu przepisów o doręczeniach zastępczych. Należy do nich na przykład doręczenie przesyłki sądowej osobie nieuprawnionej czy podwójne awizowanie przesyłki pod nieodpowiednim adresem pozwanego. W efekcie sąd może przywrócić termin i uchylić klauzulę wykonalności. Umożliwia to ubieganie się o zwrot środków wyegzekwowanych w toku niesłusznie wszczętej egzekucji.

Sposobem na skuteczne obalenie tytułu wykonawczego jest skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem sądu, która zmierza do obalenia orzeczenia w zakresie istoty sprawy. Prawidłowe wniesienie takiej skargi powoduje ponowne rozpatrzenie sprawy podczas postępowania przed sądem I instancji.

W powyższych przypadkach samo wzruszenie mocy nakazu zapłaty nie kończy sprawy egzekucji środków, ponieważ zasadność roszczenia wierzyciela jest ponownie rozpatrywana. Wyegzekwowane wcześniej środki pieniężne można odzyskać jedynie w przypadku wygrania sprawy przed sądem. W sytuacji gdy w kolejnym procesie sprawę przegramy, egzekucja będzie wszczęta na podstawie uzyskanego nowego tytułu wykonawczego.

W przypadku przegrania sprawy po jej ponownym rozpoznaniu przez sąd i uzyskaniu przez wierzyciela nowego tytułu wykonawczego egzekucja nie może być prowadzona w zakresie odzyskanych przez wierzyciela środków na podstawie uprzednio wszczętego postępowania egzekucyjnego. Taka korzyść uzyskana przez wierzyciela stanowi świadczenie nienależne, które uprawnia dłużnika do dochodzenia jego zwrotu.

W sytuacji kiedy z wystawieniem tytułu wykonawczego wiążą się poważne uchybienia istnieje możliwość wniesienia przez dłużnika powództwa opozycyjnego. Powództwo opozycyjne ma na celu podważenie zdarzeń, o które oparta została klauzula wykonalności. W przypadku uwzględnienia przez sąd takiego powództwa tytuł wykonawczy traci moc prawną, a to daje podstawę do odzyskania nienależnie pobranych kwot.

Jakie działania należy podjąć po uchyleniu klauzuli wykonalności?

Po skutecznym uchyleniu klauzuli wykonalności i umorzeniu niezasadnej egzekucji środków należy wezwać byłego wierzyciela do zwrotu kwot wyegzekwowanych na podstawie tytułu wykonawczego, który utracił moc w całości. Niestety wierzyciele nie zawsze, czy też rzadko, dobrowolnie zwracają niesłusznie wyegzekwowane środki. W takiej sytuacji aby odzyskać należne pieniądze trzeba wystąpić z powództwem o zwrot kwot wyegzekwowanych na podstawie wzruszonego tytułu wykonawczego.

Taki sposób postępowania, to jest powództwo o zwrot lub przywrócenie do stanu poprzedniego, zaleca Sąd Najwyższy w swoim orzeczeniu z dnia 29.04.1949 r. (sygn. akt Wa. C. 12/49, PiP 1950, nr 10, s. 156) w sytuacji, gdy sąd nadał klauzulę wykonalności swemu orzeczeniu w mylnym przekonaniu, że jest ono prawomocne, a dłużnik nie wniósł zażalenia na nadanie klauzuli lub mimo wniesienia zażalenia nie osiągnął skutku, ponieważ orzeczenie już zostało wykonane.

Postępowanie upominawcze a postępowanie nakazowe

Postępowanie upominawcze jest mniej rygorystyczne niż postępowanie nakazowe, ponieważ wystarczające jest przedstawienie przez powoda zasadności roszczenia. W postępowaniu nakazowym w celu wydania nakazu zapłaty wymagane jest nie tylko spełnienie świadczenia przez powoda, ale także dowód wskazujący na akceptację długu przez pozwanego, którym to dowodem w praktyce jest najczęściej podpis dłużnika na fakturze.

Postępowanie nakazowe jest utrudnione w przypadku, gdy przedsiębiorca nie ma podpisu dłużnika na swoim egzemplarzu faktury, a zwykle tak właśnie się dzieje, ponieważ taki podpis nie jest wymagany prawem. Posiadanie podpisu znacząco ułatwia złożenie skutecznego pozwu w postępowaniu nakazowym, ponieważ przy dochodzeniu roszczeń przez sąd wymagana jest dla celów dowodowych zaakceptowana, czyli podpisana przez dłużnika, faktura, rachunek, pisemne oświadczenie dłużnika o uznaniu długu czy też prawidłowo wypełniony weksel.

Postępowanie upominawcze nie jest możliwe w sprawach, w których powód opiera powództwo głównie na dowodach z zeznań świadków, przesłuchaniu stron, opinii biegłych i innych środkach dowodowych, ponieważ postępowanie upominawcze odbywa się bez rozprawy. Samo uprawdopodobnienie roszczeń przez powoda stanowi podstawę do wydania nakazu zapłaty, jako że nie ma obowiązku przedstawienia dowodu wskazującego na uznanie długu.

Wydanie nakazu zapłaty

Zasady wydania nakazu zapłaty reguluje Kodeks cywilny. Do nakazu zapłaty domyślnie stosuje się przepisy o wyrokach. Nakaz zapłaty może zostać wydany przez sąd, co stanowi formę rozstrzygnięcia sporu między stronami. Nakaz płatności ma zastosowanie zarówno w

postępowaniu upominawczym, jak i nakazowym. Nie ma gwarancji, że wydany nakaz zapłaty będzie w pełnie uzasadniony pomimo zbadania pozwu przez sąd. Dzieje się tak między innymi w przypadku nakazu zapłaty z weksla przeciwko przedsiębiorcom, ponieważ nakaz opiera się jedynie na analizie weksla. Wątpliwości mogą pojawić się także w innych przypadkach, dlatego jako odpowiedź na nakaz zapłaty dłużnik ma prawo prawo zgłosić sprzeciw od nakazu zapłaty.

Sprzeciw od nakazu zapłaty a zarzuty wobec nakazu zapłaty

Czym jest nakaz zapłaty? To orzeczenie sądowe w sprawie cywilnej wydawane w ramach różnego rodzaju postępowań, szczególnie w ramach postępowania upominawczego oraz postępowania nakazowego. Jak już wspomniano w obu tych rodzajach postępowania mogą być przewidziane inne przesłanki do wydania nakazu zapłaty, inny środek jego zaskarżenia i odmienne skutki jego wniesienia. Orzeczenie dotyczące obowiązku zapłaty ma zastosowanie również w ramach elektronicznego postępowania upominawczego, które prowadzone jest przez e-sąd.

Według przepisów KPC nakaz zapłaty traci moc jedynie w części, które objęta jest sprzeciwem. Postanowienie stwierdzające utratę mocy nakazu zapłaty (całkowitą lub częściową) sąd może wydać na wniosek strony. Częściowa utrata mocy nakazu zapłaty ma miejsce w przypadku, gdy zasadny sprzeciw od nakazu zapłaty został zgłoszony tylko przez jednego ze współpozwanych albo gdy dotyczy jedynie części uwzględnionych roszczeń.

Nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym

Kiedy sąd wyda nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym? Wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym dotyczy wyłącznie tych spraw, w których łącznie zachodzą następujące warunki:

• sprawa dotyczy roszczenia pieniężnego lub świadczenia innych rzeczy zamiennych,
• roszczenie nie jest bezzasadne,
• twierdzenia co do faktów przytoczone w pozwie nie budzą wątpliwości,
• zaspokojenie roszczenia nie zależy od świadczenia wzajemnego.

Jak widać wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym zarezerwowane jest głównie dla mniej złożonych spraw o zapłatę roszczeń pieniężnych. Rzeczywistość pokazuje, że w tym trybie przedsiębiorcy najczęściej dochodzą roszczeń o zapłatę za usługi świadczone klientom na masową skalę, na przykład w zakresie telekomunikacji lub transportu.

Brak konieczności przeprowadzania postępowania dowodowego na rozprawie pozwala oszczędzić sądowi oraz stronom czas i koszty. Nakaz zapłaty w ramach postępowania upominawczego wydawany jest przez sąd na posiedzeniu niejawnym, bez udziału stron. Sąd uznając za zasadne wydanie nakazu zapłaty zakłada, że pozwany który otrzymał nakaz nie będzie się od niego odwoływał.

Elektroniczne postępowanie upominawcze (EPU) – co to jest?

Elektroniczne postępowanie upominawcze ma za zadanie odciążenie sądów powszechnych, przejmując sprawy mniej skomplikowane. EPU obejmuje sprawy, które nie wymagają przeprowadzenia postępowania dowodowego ani nie zachodzi w nich konieczność stawienia się stron na rozprawie. Samo postępowanie, oprócz formy jego przeprowadzenia, tylko nieznacznie różni się od  postępowania klasycznego, a dzięki takiej formie procedowania możliwe jest znacznie szybsze i skuteczniejsze odzyskanie wierzytelności.

Trzeba pamiętać, że postępowanie upominawcze obejmuje wyłącznie sprawy zainicjowane wnioskiem powoda. 

Sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym

W sytuacji kiedy pozwany nie godzi się z twierdzeniami zawartymi w doręczonym mu pozwie i z rozstrzygnięciem w postaci nakazu zapłaty, ma prawo do  jego zaskarżenia poprzez wniesienie sprzeciwu w określonym terminie. Jeżeli nie wniesiono sprzeciwu lub sprzeciw wniesiono po terminie, to nakaz zapłaty ma skutki prawomocnego wyroku.

Prawomocny nakaz zapłaty zaopatrzony w klauzulę wykonalności nadaje się do skierowania do egzekucji komorniczej.

Nakaz wydawany jest przede wszystkim w sprawach cywilnych, gospodarczych oraz dotyczących prawa pracy. Najczęściej dopiero po otrzymaniu nakazu pozwany dowiaduje się, że toczyło się przeciwko niemu postępowanie. Złożenie sprzeciwu od nakazu zapłaty ma na celu ochronę prawną roszczeń pieniężnych i rzeczowych dochodzonych w postępowaniu upominawczym (zwykłym, elektronicznym europejskim postępowaniu nakazowym).

Powodowi nie przysługuje sprzeciw, ale może złożyć skargę na orzeczenie referendarza sądowego.

Uchylenie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym – kiedy następuje?

Uchylenie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym następuje w kilku przypadkach:

• gdy doręczenie nakazu jest niemożliwe z powodu nieznajomości miejsca pobytu pozwanego (na przykład jeżeli powód wskazał w pozwie niewłaściwy adres pozwanego) albo  doręczenie nakazu pozwanemu nie może nastąpić na terytorium państwa; sytuacja ta pozwala urzędnikowi uchylić nakaz zapłaty oraz odroczyć rozprawę lub przekazać ją na posiedzenie jawne, a przewodniczący musi wydać stosowne zarządzenie,
•  jeżeli w chwili złożenia pozwu dłużnik nie miał zdolności sądowej, procesowej lub nie powołano organu, który miałby go reprezentować; w tej sytuacji po uchyleniu nakazu zapłaty wydane zostaje odpowiednie postanowienie, którego treść określa czy wniosek został odrzucony czy też postępowanie zostaje zawieszone.

Termin na wniesienie sprzeciwu

Nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym zawiera zapis zobowiązujący pozwanego do zaspokojenia roszczenia w całości wraz z kosztami, w określonym terminie, albo do wniesienia środka zaskarżenia. Termin zaskarżenia ma różną długość w zależności od miejsca doręczenia nakazu i wynosi:

• dwa tygodnie od dnia doręczenia nakazu w przypadku nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym, gdy doręczenie nakazu pozwanemu ma mieć miejsce w kraju,
• miesiąc od dnia doręczenia nakazu w przypadku nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym, gdy doręczenie nakazu pozwanemu ma mieć miejsce poza granicami kraju na terytorium Unii Europejskiej,
• trzy miesiące od dnia doręczenia nakazu w przypadku gdy doręczenie nakazu ma mieć miejsce poza terytorium Unii Europejskiej.

W praktyce najczęściej występującym terminem na wniesienie sprzeciwu od nakazu zapłaty jest termin dwóch tygodni.

Co powinien zawierać sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym?

W rozumieniu artykułu 126 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sprzeciw od nakazu zapłaty jest przede wszystkim pismem procesowym, dlatego musi posiadać takie elementy jak:

• oznaczenie sądu, do którego jest skierowany,
• imiona i nazwiska lub nazwy stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników,
• oznaczenie rodzaju pisma,
• osnowę wniosku lub oświadczenia,
• wskazanie faktów, na których strona opiera swój wniosek lub oświadczenie oraz wskazanie dowodu na wykazanie każdego z tych faktów, w przypadku gdy jest to konieczne do rozstrzygnięcia co do wniosku lub oświadczenia,
• podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika,
• wymienienie załączników.

Sprzeciw oraz załączniki do niego składa się do sądu, który wydał nakaz zapłaty, wraz z odpisami dla strony przeciwnej, to jest z odpisem pozwu, z odpisami załączników do pozwu oraz pouczeniem o terminie i sposobie zaskarżenia nakazu oraz skutkach jego niezaskarżenia. Otrzymanie przez pozwanego nakazu zapłaty oznacza otrzymanie pełnej dokumentacji pozwalającej odnieść się do treści powództwa.

Sprzeciw powinien zawierać informację czy pozwany zaskarża nakaz w całości czy w części oraz przedstawić zarzuty, które pod rygorem ich utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy (na przykład zarzut braku właściwości miejscowej sądu, który wydał zaskarżony nakaz zapłaty).

Opłata od sprzeciwu od nakazu zapłaty

Sprzeciw od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym nie wymaga uiszczenia opłaty sądowej – jest wolny od opłat. Takie rozwiązanie zapewnia dostęp do sądu bez konieczności ewentualnego rozpoznawania wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych pozwanego. Jest to szczególnie ważne, gdy pozwany nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny lub gdy ich poniesienie narazi go na taki uszczerbek.

Nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym

Sąd wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, gdy powód dochodzi roszczenia pieniężnego albo świadczenia innych rzeczy zamiennych, a okoliczności uzasadniające dochodzone żądanie są udowodnione poprzez:

• dołączony do pozwu dokument urzędowy,
• zaakceptowany przez dłużnika rachunek (na przykład faktura VAT),
• wezwanie dłużnika do zapłaty i pisemne oświadczenie dłużnika o uznaniu długu,
• zaakceptowane przez dłużnika żądanie zapłaty,
• informacja od banku o braku możliwości zapłaty z powodu braków środków na rachunku bankowym.

Skutki wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym

Według artykułu 491 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwany ma 14 dni od wydania nakazu zapłaty przez sąd na zaspokojenie roszczenia w całości wraz z kosztami albo na wniesienie w tym terminie zarzutów.

W rzadkich przypadkach, kiedy nakaz zapłaty został wydany na podstawie weksla, warrantu, rewersu lub czeku, to może być w formie skróconej umieszczony na ich odpisie (artykuł 491 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego).

Nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym doręcza się zainteresowanym stronom, przy czym pozwanemu należy doręczyć nakaz zapłaty wraz z pozwem, załącznikami i pouczeniem o treści z artykułu 493 § 1, zdanie trzecie, Kodeksu postępowania cywilnego.

Uchylenie nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym

Sąd uchyla nakaz zapłaty wydając postanowienie. Uchylenie przez sąd nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym z urzędu następuje w sytuacji gdy:

• doręczenie nakazu jest niemożliwe z powodu nieznajomości miejsca pobytu pozwanego (na przykład gdy powód wskazał w pozwie niewłaściwy adres pozwanego),
• doręczenie nakazu pozwanemu nie może nastąpić w kraju,
• nakaz został wydany w stosunku do strony, która nie miała zdolności sądowej, procesowej albo organu powołanego do jej reprezentowania, a braków tych nie usunięto w wyznaczonym terminie.

Zarzuty od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym

Wniesienie zarzutów od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym wstrzymuje prawomocność orzeczenia, a sąd, który wydał zaskarżony nakaz zapłaty musi ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę. Podmioty uprawnione do wniesienia zarzutów to:

• pozwany,
• interwenient uboczny po stronie pozwanego,
• prokurator,
• inny organ działający na takich samych zasadach jak prokurator,
• właściwa organizacja pozarządowa.

Czas na wniesienie zarzutów do sądu, który wydał nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym wynosi 2 tygodnie od dnia doręczenia go pozwanemu. Zarzuty należy wnieść w  formie pisma procesowego, z wyjątkiem tych z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, kiedy to pracownik lub ubezpieczony może zgłosić zarzuty ustnie do protokołu.

Zgodnie z artykułem 126 i następnymi Kodeksu postępowania cywilnego pismo procesowe powinno zawierać:

• oznaczenie zakresu zaskarżenia przez wskazanie, czy nakaz zapłaty jest zaskarżony w całości czy w części,
• wskazanie zarzutów stawianych nakazowi zapłaty, które pod rygorem ich utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy,
• powołanie wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów.

Sąd pomija złożone po czasie twierdzenia i dowody, chyba że strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła ich w zarzutach bez swojej winy lub że uwzględnienie spóźnionych twierdzeń i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy, ewentualnie że zachodzą inne wyjątkowe okoliczności. Zarzuty, które można wnieść to:

• zarzut niewłaściwego określenia przez powoda wartości przedmiotu sporu,
• zarzut niewłaściwości sądu, którą można by usunąć w drodze umowy stron,
• zarzut zawarcia umowy mediacji,
• zarzut istnienia umowy o wyłączenie jurysdykcji sądów polskich lub zapisu na sąd polubowny,
• zarzut wykonania zobowiązania,
• zarzut przedawnienia.

Zgodnie z artykułem 495 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego po prawidłowym wniesieniu zarzutów od nakazu zapłaty przewodniczący wyznacza rozprawę i zarządza doręczenie zarzutów powodowi. Co do zasady w trakcie trwania postępowania nie ma możliwości wystąpienia z nowymi roszczeniami zamiast lub oprócz dotychczas rozpatrywanych. Jednak jeśli nastąpi zmiana okoliczności, to powód może zażądać zamiast pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach o świadczenie powtarzające się może ponadto rozszerzyć żądanie pozwu o świadczenie za dalsze okresy.

Według artykułu 497 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego po cofnięciu zarzutów, przez które rozumie się ich odwołanie przez pozwanego, sąd postanawia, że nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym pozostaje w mocy, chyba że nie uznaje cofnięcia za niedopuszczalne.

Przyczynami odrzucenia zarzutów przez sąd jest: wniesienie ich po terminie, nieopłacenie, to że są niedopuszczalne z innych przyczyn oraz fakt, że wskazane w nich braki nie zostały usunięte w terminie. Odrzucenie zarzutów następuje na posiedzeniu niejawnym poprzez wydanie postanowienia, które zostaje doręczone pozwanemu wraz z uzasadnieniem. Warto wiedzieć, że na takie postanowienie przysługuje zażalenie.

Jak napisać zarzuty (sprzeciw) od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym?

Postępowanie nakazowe, nieco odmienne od postępowania upominawczego, regulują artykuły od 484 do 497 Kodeksu postępowania cywilnego. Dają sądowi możliwość wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym tylko wtedy, gdy roszczenie zostało udowodnione na jeden ze sposobów:

• dokumentem urzędowym,
• zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem,
• wezwaniem dłużnika do zapłaty i pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu,
• zaakceptowanym przez dłużnika żądaniem zapłaty, zwróconym przez bank i niezapłaconym z powodu braku środków na rachunku bankowym.

Warunkiem koniecznym wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym jest przedstawienie sądowi materiału dowodowego. Sam wzór nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym jest podobny jak w postępowaniu upominawczym. Niemożliwe jest udowodnienie bezzasadności roszczenia spłaty zobowiązania. Jednak posiadanie orzeczenia o przedawnieniu długu lub o upadłości konsumenckiej spowoduje odrzucenie przez sąd roszczenia wierzyciela.

Skutki wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty

Wniesienie sprzeciwu powoduje, że nakaz zapłaty traci moc, ale tylko w zaskarżonym zakresie. Podobnie sprzeciw wniesiony przez tylko jednego ze współpozwanych o to samo roszczenie i co do jednego lub niektórych uwzględnionych roszczeń powoduje utratę mocy nakazu jedynie we wnioskowanym zakresie. W przypadku pozostałych niezaskarżonych roszczeń nakaz zapłaty jest prawomocny. To pokazuje, jak istotne jest prawidłowe określenie zakresu zaskarżenia (na przykład w całości lub w części) w treści sprzeciwu.

Kiedy nakaz zapłaty traci moc, to co do zasady sprawa jest rozpoznawana przez sąd według przepisów ogólnych lub w postępowaniu odrębnym właściwym dla danej sprawy. Pozew zostaje skierowany do rozpoznania na rozprawie.

Odrzucenie sprzeciwu nakazu zapłaty – co dalej?

Sprzeciw od nakazu zapłaty może zostać odrzucony z kilku powodów. Nie będzie dopuszczony wniosek złożony po upływie określonego w ustawie terminu. Jeśli dokument nie spełnia wymogów formalnych, to pozwany wezwany zostaje do wprowadzenia zmian w określonym przez przewodniczącego terminie. Wówczas przyczyną odrzucenia może być brak zmian oraz korekt w czasie wyznaczonym na poprawienie błędów. Od niewprowadzenia zmian zażalenie nie przysługuje.

W pewnych przypadkach złożenie sprzeciwu jest niedopuszczalne, w tym w sytuacji kiedy  nakaz w ogóle nie został wydany albo gdy powinien zostać uznany za orzeczenie nieistniejące. Sprzeciw nie może zostać wniesiony przez osobę nieuprawnioną.

Testament notarialny, mimo istnienia w polskim prawie wielu innych rodzajów testamentów – ustnych, własnoręcznych czy szczególnych, na przykład wojskowych czy podróżnych, pozostaje dokumentem najbezpieczniejszym. Jako jedyny jest uznawany za dokument urzędowy, a inne rodzaje testamentów to dokumenty prywatne. Pozwala na wyeliminowanie błędów wynikających z braku wiedzy prawniczej większości osób sporządzających testamenty własnoręczne. Ewentualne błedy powodują, że testament nie przynosi takich rezultatów, jakich oczekiwał testator. Często spotykane są błędy dotyczące podziału majątku oraz wydziedziczenia, przez które testamenty w łatwy sposób mogą zostać podważone. W efekcie wskazani spadkobiercy mogą nie otrzymać przeznaczonego dla nich wolą testatora majątku. Testament z błędami może zostać uznany w sądzie za nieważny, a wówczas podział majątku następuje na zasadach ustawowych. Nie ma podstaw, aby obawiać się takiej sytuacji w przypadku testamentu notarialnego, bo jego jakość gwarantuje notariusz. Notariusz wprowadzi do testamentu precyzyjne zapisy dotyczące podziału majątku na składniki przeznaczone dla konkretnych osób lub organizacji, na przykład mieszkanie dla córki, działka dla syna, określona kwota dla wnuka lub wnuczki. Można także wprowadzić zapisy procentowe, na przykłąd 50% majątku dla żony, po 20% majątku dla dwójki dzieci, a 10% dla wskazanej organizacji charytatywnej, przy czym tego typu zapisy mogą być spisane ręcznie lub u notariusza. Przeprowadzenie czynności notarialnej wiąże się z uiszczeniem odpowiedniej opłaty.

Co do zasady testament notarialny i testament własnoręczny mają taką samą moc prawną, jednak ten pierwszy pozwala uniknąć błędów formalnych oraz zapewnia ochronę dokumentu przed zgubieniem.

Czym jest testament notarialny?

Według Kodeksu cywilnego testament notarialny ma status dokumentu urzędowego. Jest sporządzany w kancelarii notarialnej na podstawie woli wyrażonej przez testatora. Taki testament może być nieodpłatnie zarejestrowany w Notarialnym Rejestrze Testamentów czyli w ogólnopolskiej bazie danych, która znacząco ułatwia odnalezienie oryginału testamentu po śmierci testatora albo po prostu dowiedzenie się czy zmarły testament sporządził.

Dodatkowo ustawa Prawo o notariacie wskazuje formalności, których należy dopełnić w przypadku sporządzania testamentu notarialnego. Jej zapisy wskazują między innymi na konieczność wylegitymowania testatora, upewnienia się, że posiada pełną zdolność do czynności prawnych, na przykład że jest pełnoletni albo że nie jest ubezwłasnowolniony. Ponadto zapisy wskazują na konieczność odczytania testamentu i upewnienia się czy treść jest zrozumiała dla testatora, co musi nastąpić przed podpisaniem przez niego testamentu, zawsze w obecności notariusza.

Kto może sporządzić testament notarialny?

Jedynie notariusz, czyli osoba o odpowiednim wykształceniu, która ukończyła aplikację notarialną i zdała egzamin zawodowy, ma prawo sporządzić testament notarialny. Notariusz prowadzi działalność w kancelarii notarialnej. Możliwość przeprowadzenia czynności sporządzenia testamentu istnieje także poza kancelarią.

Z kolei testator musi spełniać wymóg posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych, podobnie jak w przypadku innych rodzajów testamentu.

Korzyści ze sporządzenia testamentu notarialnego

Wśród osób spisujących ostatnią wolę testament notarialny zyskuje w ostatnich latach coraz większą popularność, chociaż w dalszym ciągu testamenty własnoręczne są sporządzane najczęściej. Rośnie świadomość prawna społeczeństwa dotycząca tego, że testament sporządzony notarialnie daje największe szanse na wygranie ewentualnej sprawie w sądzie w przypadku sporu o podział majątku.

Testament notarialny, mimo konieczności zapłaty za czynność przeprowadzoną u notariusza, ma najwięcej zalet spośród innych wymienionych w Kodeksie cywilnym rodzajów testamentów. Udając się do notariusza nie musimy się martwić stroną formalną przygotowania testamentu. Możemy poprosić o wskazówki i porady dotyczące podziału majątku, wykorzystując wszystkie możliwości, które dają przepisy prawa. Notariusz sprawdza nie tylko zgodność z prawem rozrządzenia majątkiem, ale również upewnia się, że spadkodawca rozumie swoje działania, przede wszystkim, że jest świadomy swoich decyzji, na przykład, że nie cierpi na chorobę psychiczną dającą widoczne objawy.

Testament notarialny trudno jest podważyć, chociaż również w tym przypadku  jest to możliwe. Dlaczego testament notarialny jest najbardziej niezawodny? Decydują o tym następujące cechy:

• Szczegółowość – wola zmarłego opisana jest w sposób szczegółowy, ponieważ spisywanie testamentu odbywa się z pomocą prawnika. Zapisy są dzięki temu jednoznaczne i trudne do podważenia.
• O brak wad formalnych i omyłek pisarskich w dokumencie ma obowiązek zadbać notariusz, który sporządza testament. Ponadto zobowiązany jest do omówienia z klientem treści testamentu w przypadku podejrzenia, że spadkodawca może nie być w stanie samodzielnie i w pełni świadomie rozporządzać swoim majątkiem. Takie postępowanie sprawi, że utrudnione będą ewentualne próby podważania testamentu z uwagi na brak zdolności testowania spadkodawcy.
• Przechowywanie oryginału testamentu aż do chwili jego otwarcia po śmierci spadkodawcy w siedzibie notariusza należy do jego obowiązków. Ma to zagwarantować, że ostatnia wola testatora nie zostanie zmieniona, podrobiona czy zniszczona, najczęściej przez osobę nie zgadzającą się z postanowieniami testamentu.
• Dostępność – złożenie oświadczenia woli w formie aktu notarialnego jest dostępne dla szerokiej grupy testatorów, ponieważ dokument jest sporządzany przez osobę trzecią, czyli przez notariusza. Ta forma nie stanowi zatem ograniczenia dla osób niemówiących, niesłyszących czy niepiśmiennych, które zamiast podpisu składają  tuszowy odcisk palca, obok którego notariusz zapisuje ich imię i nazwisko.
• Dokument urzędowy, bo takim właśnie dokumentem jest testament w formie aktu notarialnego, ma dużą moc dowodową w postępowaniu prowadzonym przez sąd. W przeciwieństwie do testamentu notarialnego testament własnoręczny czy sporządzony ustnie są dokumentami prywatnymi i w związku z tym Kodeks cywilny  przypisuje im o wiele mniejszą moc dowodową.
• Zapisy windykacyjne można ustanowić jedynie w testamencie notarialnym, co jest znacznym ułatwieniem przy formułowaniu treści testamentu. Zapis windykacyjny jest to zawarte w testamencie postanowienie testatora, na podstawie którego konkretnie wskazana w testamencie osoba nabywa z chwilą otwarcia spadku konkretny przedmiot należący wcześniej do spadkodawcy. Osoba taka nie musi, ale może, być jednym ze spadkobierców. Zapis windykacyjny dotyczy zawsze jednego konkretnego prawa lub rzeczy, a więc jeżeli spadkodawca zapisze jednej osobie kilka przedmiotów, to należy odczytywać to jako samodzielne, odrębne zapisy windykacyjne na rzecz tej samej osoby.

Ważność i podważenie testamentu notarialnego

Nie zawsze wiadomo czy konkretna osoba sporządziła testament. Spadkobiercy dowiadują się o tym po śmierci testatora i niekiedy może powstać wątpliwość czy w chwili sporządzania ostatniej woli był świadomy swoich czynów. Wykazanie braku

zdolności testowania prowadzi nieuchronnie do nieważności testamentu holograficznego. Rodzi się pytanie czy tak samo można podważyć testament notarialny. Można, jednak jest to znacznie trudniejsze niż przy pozostałych typach testamentów, ponieważ notariusz ma obowiązek ustalenia podczas rozmowy czy testator jest w pełni świadomy swojego postępowania. Negatywna odpowiedź na to pytanie sprawia, że notariusz ma obowiązek odmówić sporządzenia testamentu. W związku z tym w razie sporu notariusz może zeznawać w postępowaniu sądowym, co najczęściej pomaga w rozwianiu wątpliwości co do ważności rozrządzenia spadkiem.

Notarialny Rejestr Testamentów

Notarialny Rejestr Testamentów, do którego dostęp mają notariusze dokonujący rejestracji, ma na celu zabezpieczenie przed zgubieniem lub przed zniszczeniem testamentu. Kancelarie notarialne udzielają informacji na temat istnienia lub nie testamentu, które można uzyskać po przedstawieniu aktu zgonu testatora oraz informacji o tym, w której kancelarii można otrzymać wypis tego dokumentu.

Forma testamentu notarialnego

Testament notarialny, co zawiera się w nazwie, musi mieć zgodnie z artykułem 950 Kodeksu cywilnego, formę aktu notarialnego. Szersze informacje na ten temat można znaleźć w ustawie Prawo o notariacie. Artykuł 80 tej ustawy mówi, że testament notarialny musi być sporządzony w sposób zrozumiały i przejrzysty, zaś przy jego sporządzaniu notariusz jest zobowiązany do udzielenia spadkodawcy niezbędnych wyjaśnień dotyczących natury testamentu oraz skutków dokonywanych przez niego rozrządzeń. Artykuł 85 ustawy Prawo o notariacie nakazuje notariuszowi wylegitymowanie testatora i stwierdzenie czy ma pełną zdolność do czynności prawnych. W przypadku odpowiedzi negatywnej notariusz nie ma prawa

sporządzić testamentu. Strony testamentu powinny być połączone ze sobą, ponumerowane i parafowane. Artykuł 88 ustawy nakłada na spadkodawcę obowiązek  złożenia podpisu pod testamentem w obecności notariusza. Przed podpisaniem aktu notariusz ma obowiązek odczytać go testatorowi i przekonać się, czy testator dobrze rozumie treść aktu i czy akt rzeczywiście wyraża jego wolę. Testator ma prawo stawić się w kancelarii w towarzystwie osoby trzeciej, na przykład członka rodziny, szczególnie jeśli nie czuje się pewnie w kwestii umiejętności porozumiewania się czy też swojej wiedzy. Taka osoba obecna przy odczytaniu testamentu powinna podpisać się pod aktem notarialnym, ale dopuszczalne jest również zawarcie w akcie informacji o jej obecności bez konieczności składania przez nią podpisu.

Przyczyny nieważności testamentu notarialnego

Testament notarialny w nielicznych przypadkach może stać się nieważny, są to jednak sytuacje marginalne, ponieważ za przygotowanie tego dokumentu odpowiada notariusz. Rzadkie są błędy merytoryczne, czyli błędy w stosowaniu prawa, częstsze natomiast są przypadki kiedy nieważność testamentu może spowodować sporządzenie go przez osobę nieuprawnioną, na przykład przez notariusza w stanie spoczynku lub notariusza wydalonego z izby notarialnej na mocy orzeczenia dyscyplinarnego.

Dodatkowo Sąd Najwyższy postanowieniem z 12 października 1992 roku, I CRN 156/92, stwierdził, że „za nieważny należy uznać testament w sytuacji, gdy testator nie złożył ustnie przed notariuszem oświadczenia woli, a jedynie przyniósł je w formie pisemnej i notariusz pismo spadkodawcy przepisał w akcie notarialnym, akt zaś został odczytany i podpisany”.

Czy testament notarialny można odwołać?

Testament notarialny, podobnie jak testament własnoręczny można odwołać w każdym momencie, w całości lub w części, przy czym jego odwołanie musi zostać dokonane również w formie aktu notarialnego.

Co dzieje się z testamentem notarialnym po śmierci spadkodawcy?

Po śmierci testatora, który zostawił testament notarialny, należy udać się do kancelarii notarialnej, w której ostatnia wola została sporządzona. Nie istnieje potrzeba dostarczenia kopii dokumentu.

W przypadku zarejestrowania testamentu w Notarialnym Rejestrze Testamentów dane o adresie kancelarii można uzyskać u dowolnego notariusza. Notariusz otwiera i odczytuje testament i w sytuacji, gdy nie ma zarzutów zainteresowanych co do treści rozrządzenia, sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, który potwierdza tytuł do spadku osób, które zostały wymienione w treści dokumentu. Dodatkowo warto wiedzieć, że testament notarialny nie wyklucza możliwości dochodzenia zachowku przez osoby uprawnione. Jeśli testator nie życzy sobie, żeby prawny spadkobierca otrzymał zachowek, musi podać przyczynę, na przykład uzależnienie, z którego spadkobierca nie chce się leczyć.

Możliwe jest również stwierdzenie wady oświadczenia woli, która może skutkować nieważnością testamentu.

Etapy sporządzenia testamentu u notariusza

W testamencie spadkodawca wskazuje osoby lub instytucje, które będą dziedziczyły jego majątek, a dodatkowo może umieścić w nim zapis lub zapisy windykacyjne, możliwe do wprowadzenia wyłącznie w testamencie notarialnym. Takie zapisy dają możliwość przekazania wskazanym osobom wyłącznie określonych przedmiotów lub nieruchomości i skutkują tym, że stają się one własnością wskazanych osób w chwili śmierci testatora.

Proces sporządzenia testamentu u notariusza (lub jego zastępcy) nie jest skomplikowany. Spadkodawca informuje o pożądanym sposobie podziału swojego majątku po śmierci, w tym ewentualnych długów. Dla ułatwienia i przyspieszenia tej procedury warto przygotować sobie wcześniej informacje, które mają być zawarte w testamencie. Notariusz rozwiewa ewentualne wątpliwości klienta, a przed podpisaniem dokumentu przez testatora, zawsze w obecności notariusza, akt zostaje w całości odczytany.

Testament sporządzony w kancelarii notarialnej stosuje terminologię prawną i co ważne, nabiera mocy dokumentu urzędowego. Co za tym idzie jego unieważnienie jest mało prawdopodobne. Oryginał dokumentu jest przechowywany w kancelarii notarialnej, a spadkodawcy wydawany jest wypis aktu notarialnego. Możliwe jest bezpłatne wpisanie testamentu do Notarialnego Rejestru Testamentów, co ułatwia jego ewentualne przyszłe poszukiwanie.

W celu sporządzenia testamentu notarialnego niezbędne są następujące dokumenty:

• ważny dokument potwierdzający tożsamość (dowód osobisty lub paszport) osoby, która sporządza testament,
• dane osób, które zostaną wskazane w testamencie (imię, nazwisko, imiona rodziców, data urodzenia oraz numer PESEL),
• w przypadku, gdy testament zawiera zapis windykacyjny dotyczący nieruchomości należy również przedstawić numer księgi wieczystej lub dane dotyczące prawa do lokalu, jeżeli mają stanowić przedmiot zapisu windykacyjnego.

Koszt sporządzenia testamentu notarialnego

Koszty przygotowania dokumentu kształtują się następująco:

• opłata za sporządzenie testamentu zwykłego – maksymalnie 50 złotych netto + VAT,
• opłata za testament zawierający zapis windykacyjny – maksymalnie 200 złotych  netto + VAT,
• opłata za to testament z zapisem zwykłym, wydziedziczeniem lub poleceniem prawa do zachowku – 150 złotych netto + VAT,
• opłata za odwołanie testamentu – 30 złotych netto + VAT.

Do powyższych kwot należy doliczyć koszt wypisu w cenie 7,38 zł + VAT za stronę .

Podważenie testamentu notarialnego

Pomimo sporządzenia testamentu notarialnego przez notariusza jego podważenie jest przewidziane prawem. Taka sytuacja ma miejsce przede wszystkim wtedy, gdy wystąpiły wady oświadczenia woli.

Wady oświadczenia woli

Do wad oświadczenia woli występujących w testamencie (niezależnie od rodzaju testamentu), które skutkują jego nieważnością, zalicza się przede wszystkim:

• sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod jego wpływem i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (błąd istotny),
• sporządzenie testamentu pod wpływem groźby.

Czy można podważyć testament notarialny?

Testament notarialny można podważyć, ale jest to niezwykle trudne, ponieważ wymaga posiadania mocnych dowodów. Najczęściej jako przyczyna podważenia przywoływane jest sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Ma to często miejsce w sytuacji, kiedy testator przepisał cały majątek na osobę lub osoby spoza rodziny, na przykład z powodu choroby psychicznej. Zdarzają się także sytuacje, kiedy ktoś wpłynął na sporządzającego testament podstępem lub groźbą.

Istnieje określony czas na unieważnienie testamentu. Zgodnie z zapisami Kodeksu cywilnego, powołując się na powyższe przesłanki, mamy 3 lata od momentu powzięcia wiedzy o przyczynie nieważności. Sam termin pozyskania informacji o przyczynie nieważności testamentu także jest ograniczony w czasie i wynosi 10 lat od otwarcia spadku.

Co do zasady, osoba chcąca sporządzić testament allograficzny powinna stawić się w odpowiednim urzędzie, aby złożyć ustne oświadczenie woli przed urzędnikiem i świadkami. Kolejnym etapem jest spisanie oświadczenia w protokole, odczystanie go i podpisanie przez testatora, przez osobę przed którą oświadczenie jest składane, a także przez świadków, których obecność jest niezbędna. Testament sporządzony w takiej formie ma moc dokumentu urzędowego i w związku z tym jest wiążący w świetle prawa.

Gdzie można sporządzić testament allograficzny?

Istnieje zamknięta lista organów uprawnionych do odebrania ustnego oświadczenia woli testatora. Reguluje to enumeratywnie artykuł 951 § 1 Kodeksu cywilnego, wskazując że testament allograficzny może zostać sporządzony jedynie poprzez oświadczenie woli złożone przed urzędnikami, to jest wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta), starostą, marszałkiem województwa, sekretarzem powiatu albo gminy lub kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Co ważne, osoby te nie mogą działać przez pośredników, ale muszą wysłuchać ustnego oświadczenia woli na temat treści testamentu osobiście, a następnie są zobowiązane do sporządzenia z tej czynności protokołu.

Świadkowie

Sporządzeniu testamentu allograficznego musi towarzyszyć co najmniej dwóch świadków, może ich być także więcej niż dwóch. Z uregulowań Kodeksu cywilnego wynika, że warunkiem koniecznym zostania świadkiem jest posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych. Świadkiem nie może być osoba skazana w przeszłości prawomocnym wyrokiem sądu za składanie fałszywych zeznań. Świadkowie muszą władać tym samym językiem, w którym składane jest oświadczenie woli testatora. Nie mogą być głuche, nieme ani niepiśmienne. Świadkiem nie może być małżonek testatora, jego krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nim w stosunku przysposobienia. Świadkami nie mogą być również osoby, dla których testament przewiduje jakąkolwiek korzyść, na przykład osoby na rzecz których uczyniony zostanie zapis windykacyjny. Jako świadka nie traktuje się osoby, która przyjmuje oświadczenie woli testatora, może nim być jednak osoba sporządzająca protokół.

Protokół

Z czynności złożenia ustnego oświadczenia woli wyznaczona osoba biorąca w niej udział musi sporządzić protokół. Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez osobę, wobec której wola została oświadczona oraz przez świadków. Taki dokument nabiera mocy urzędowej, trzeba jednak pamiętać, że w pewnych sytacjach może zostać podważony.

Nieważność testamentu allograficznego

Testament urzędowy musi spełniać wszystkie wymogi formalne, żeby mógł  być uznany za ważny. Należy do nich konieczność złożenia oświadczenie woli w obecności odpowiedniego urzędnika z listy osób uprawnionych i w obecności świadków. Dodatkowo protokół z tej czynności musi zostać podpisany przez osoby biorące w niej udział. W praktyce, jeśli testament urzędowy zostanie uznany za nieważny, to możliwa jest jego konwersja w testament ustny, wywołujący skutki prawne. Warto wiedzieć, że odpowiedzialność za straty poniesione przez ewentualnych beneficjentów w przypadku sporządzenia testamentu przez osobę nieuprawnioną i w sytuacji gdy konwersja nie jest możliwa, spoczywa na Skarbie Państwa lub jednostkach samorządu terytorialnego.

Opłaty za sporządzenie testamentu

Jakie opłaty nalicza się za sporządzenie testamentu urzędowego? Pobierana jest jedynie opłata skarbowa w wysokości 22 złotych. Wyższe są koszty ponoszone za taką czynność w kancelarii notarialnej, ponieważ za testament jednostronicowy z wypisem opłata wynosi 70 złotych i kwota ta rośnie z długością testamentu. Jednak u notariusza uzyskuje się także pomoc w sporządzeniu testamentu, dlatego jest to usługa znacznie bardziej popularna. Prawdopodobnie niewiele osób wie o możliwości sporządzania testamentów w urzędach.

Zgodnie z artykułem 949 Kodeksu cywilnego, aby testament holograficzny był ważny powinien:

• być w całości napisany własnoręcznie przez testatora, przy czym nie jest ważne narzędzie, jakim się posługuje, może to być długopis, flamaster, dłuto, a nawet kreda, nie jest też ważne podłoże na jakim zapisuje postanowienia – papier, materiał, kamień. Nieważność testamentu holograficznego spowoduje napisanie go na komputerze, na maszynie lub podyktowanie go innej osobie. Osoba niepełnosprawna fizycznie (pozbawiona rąk) chcąc napisać taki testament może używać ust czy nogi. Dokument nie musi być zatytułowany testamentem. Dla ważności testamentu nie ma też wymogu sporządzenia go w języku polskim.
• być własnoręcznie podpisany przez testatora, przy czym podpis musi zawierać co najmniej nazwisko testatora, a w przypadku gdy nazwisko złożone jest z dwóch członów, możliwe jest posłużenie się tylko jednym z nich. Dopuszcza się podpisanie się stale używanym pseudonimem, jednak niewystarczające jest podpisanie się jedynie inicjałami. Podpis musi znajdować się pod całą treścią dokumentu zawierającego dyspozycje na wypadek śmierci. Nieprawidłowo podpisany testament jest nieważny.
• być opatrzony datą sporządzenia, jednak brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów – tylko w sytuacji gdy spadkodawca sporządził więcej niż jeden testament. W takiej sytuacji brak daty powoduje nieważność testamentu, ponieważ nie można ustalić wzajemnego stosunku testamentów. Data powinna zwierać określenie dnia, miesiąca i roku, jednak może być określona jako zapis „w dniu moich 75 urodzin”, „w pierwszym dniu Świąt Bożego Narodzenia 2020 roku”. Miejsce umieszczenia daty, na początku czy na końcu testamentu, nie ma znaczenia dla ważności dokumentu. Podsumowując – testament bez daty jest nieważny tylko wtedy, gdy jej brak budzi wątpliwości co do zdolności testowania spadkodawcy lub uniemożliwia jednoznaczną interpretację treści rozporządzenia.

Testament holograficzny – kto może go sporządzić?

Testament własnoręczny może spisać każdy, kto potrafi i jest w stanie pisać. Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego spisanie testamnentu może odbyć się także ustami czy nogą, w przypadku osób niepełnosprawnych, które są świadome i są w stanie wyrażać wolę. Do sporządzenia testamentu własnoręcznego nie ma potrzeby posiadania wykształcenia prawniczego ani doświadczenia w tym zakresie.

Jak długo jest ważny testament holograficzny?

Jeżeli testament własnoręczny nie zostanie zmieniony lub odwołany, to będzie wiążący po śmierci testatora, nawet jeśli od chwili sporządzenia testamentu minie kilkadziesiąt lat. Nie istnieje zatem termin ważności testamentu własnoręcznego.

Przechowywanie testamentu holograficznego

Testament holograficzny można przekazać do przechowania notariuszowi, ale nie ma takiego wymogu. Na pewno należy przechowywać go w bezpiecznym miejscu, aby zapobiec jego zagubieniu lub zniszczeniu. Dobrym pomysłem jest zrobienie zdjęcia ostatniej woli i przekazanie go spadkobiercom.

Czy można zmienić testament własnoręczny?

Testament własnoręczny, podobnie jak każdy inny, można zmienić lub odwołać w dowolnej chwili. Zmiany w treści testamentu można wprowadzić poprzez wskazanie, które postanowienia nie mają obowiązywać. Z kolei najprostszą metodą odwołania testamentu jest przekreślenie lub zniszczenie dokumentu, ale tylko w sytuacji, gdy nie istnieją kopie testamentu. Wówczas zniszczenie jednej z nich może nie być wystarczające i powinno być uzupełnione o podpisane oświadczenie o przykładowej treści: niniejszym odwołuję spisany przeze mnie tesament własnoręczny sporządzony dnia 10 maja 2021 roku w Sopocie. Odwołać testament można także poprzez spisanie nowego testamentu własnoręcznego, ale niekoniecznie, bo możliwe jest również dokonanie tej czynności u notariusza, czyli spisanie testamentu notarialnego.

Co dzieje się z testamentem własnoręcznym po śmierci testatora?

Po śmierci testatora wymagane jest złożenie testamentu w sądzie właściwym ze względu na miejsce zamieszkania spadkodawcy przed śmiercią. Będąc posiadaczem testamentu można zgłosić się od razu do notariusza w celu sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Osoba będąca w posiadaniu testamentu i odmawiająca uczynienia zadość temu obowiązkowi ponosi odpowiedzialność za wynikłą z tego szkodę. Jeżeli zgubi się testament własnoręczny to według przepisów prawa dopuszczalne jest odtworzenie treści testamentu nawet na podstawie zdjęć. Wiąże się to jednak z dodatkowym czasem potrzebnym na zweryfikowanie rzeczywistych intencji testatora co do przeznaczenia majątku.

Ułatwieniem przy szukaniu testamentu jest jego rejestracja w Notarialnym Rejestrze Testamentów.

Zakaz testamentu wspólnego

Prawo nie przewiduje możliwości sporządzenia testamentu wspólnego. Każdy testament może zawierać wolę tylko jednego testatora pod rygorem nieważności. Dla przykładu w sytuacji, kiedy małżonkowie są współwłaścicielami mieszkania, to aby zapisać to mieszkanie określonej osobie w testamencie, nie mogą napisać jednego testamentu i oboje się pod nim podpisać. Każdy z małżonków oddzielnie musi sporządzić własny testament, w którym rozrządzi przysługujący mu udział we współwłasności mieszkania. W innym przypadku żaden z zapisów we wspólnym testamencie nie będzie miał mocy prawnej.

Testament własnoręczny a testament notarialny

Testament własnoręczny ma taką samą moc prawną jak testament notarialny. Można go sporządzić w dowolnym miejscu, także mieszkając za granicą, jeśli dokonuje się podziału majątku znajdującego się w Polsce. Natomiast w przypadku podziału majątku zagranicznego (na przykład nieruchomości w innym kraju) należy się stosować do przepisów lokalnego prawa. W związku ze sporządzeniem testamentu własnoręcznego nie ponosi się żadnych kosztów. Testator nie ma jednak pomocy kancelarii prawnej i sam musi sformułować wszelkie postanowienia dotyczące ustalenia grona spadkobierców zgodnie z obowiązującym prawem. Musi wyraźnie opisać spadkobierców i uzasadnić, jeśli taka sytuacja ma miejsce, dlaczego kogoś wydziedzicza.

Ryzyko sporządzenia testamentu własnoręcznego

Największym ryzykiem jest wadliwe sporządzenia testamentu własnoręcznego, powodujące jego nieważność. Mimo że samodzielne spisanie testamentu jest

najprostszą formą rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci, to jego prawidłowe sporządzenie może wielu osobom sprawić problem. Głównie z tego powodu warto powierzyć tę czynność adwokatowi, radcy prawnemu bądź notariuszowi, który zapewni spadkodawcy profesjonalną pomoc prawną i zagwarantuje, że jego ostatnia wola nie będzie dotknięta brakami skutkującymi nieważnością testamentu.

Dlaczego warto sporządzić przynajmniej testament własnoręczny?

Posiadając jakikolwiek majątek warto rozważyć uregulowanie jego podziału po swojej śmierci. Z taką decyzją nie trzeba czekać do wieku emerytalnego, zawsze z biegiem czasu można dokonać zmian w już sporządzonym dokumencie. Dziedziczenie jest uregulowane przepisami prawa, więc brak testamentu powoduje dziedziczenie na zasadach ustawowych. Nie uwzględnia to na przykład sytuacji, w której spadkodawca chce przekazać cały majątek tylko jednej osobie, a nie wszystkim, którym należy się według prawa lub sytuacji, kiedy nie chce, aby określony członek rodziny dziedziczył majątek (czyli chce go wydziedziczyć). Brak testamentu może prowadzić do kłótni między spodkobiercami podczas podziału majątku. To pokazuje, że sporządzenie testamentu jest potrzebne, a wręcz konieczne.

Prawidłowo sporządzony testament reguluje zasady dziedziczenia i zapobiega problemom przy podziale majątku. Testament najlepiej sporządzić w doświadczonej kancelarii prawnej specjalizującej się w prawie spadkowym, która podpowie co i jak należy uregulować.

Testamenty zwykłe

Testamenty zwykłe obejmują testamenty notarialne, allograficzne i holograficzne czyli napisane własnoręcznie. Mogą być sporządzane wyłącznie przez osobę mającą pełną zdolność do czynności prawnych. Co do zasady testament obowiązuje do śmierci spadkodawcy, o ile wcześniej nie zostanie przez niego odwołany. Dowiedzmy się więcej o rodzajach testamentów:

• testament allograficzny to testament przekazywany w formie ustnej jako oświadczenie ostatniej woli, co musi odbyć się w obecności  wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego; Kodeks cywilny przewiduje, że nie mogą go sporządzić osoby głuche lub nieme,
• testament holograficzny to testament pisany  pismem odręcznym i podpisany własnoręcznie, który nie wymaga obecności świadków ani notariusza, może być opatrzony datą, ale jeśli nie ma wątpliwości dotyczących zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, wówczas data nie jest konieczna; warto wiedzieć, że taki testament nie może być napisany na komputerze czy maszynie, ani nie może napisać go inna osoba, nawet na prośbę spadkodawcy,
• testament notarialny – już sama jego nazwa wskazuje, że taki testament jest sporządzany w kancelarii notarialnej, w formie aktu notarialnego, z tego właśnie powodu uważany jest za najbardziej pewną i bezpieczną formę rozporządzenia majątkiem przez testatora (czyli osobę sporządzającą testament). Po sporządzeniu testament notarialny jest przechowywany u notariusza. Ogranicza to do minimum ryzyko jego zaginięcia albo zniszczenia.

W Polsce istnieje rejestr, który zawiera informacje o sporządzeniu testamentu, jednak bez żadnych danych o jego treści. Notarialny Rejestr Testamentów, w skrócie NORT, działa od 2011 roku. Istnieje możliwość zarejestrowania w nim testamentów sporządzonych notarialnie lub sporządzonych własnoręcznie i dostarczonych do notariusza.

Testamenty szczególne

Testamenty szczególne obejmują testament ustny, testament podróżny oraz testament wojskowy. Tego typu testamenty mogą zostać spisane jedynie w określonych okolicznościach i pozostają ważne tylko przez określony okres czasu. Oto jakie mają cechy:

• testament ustny jest sporządzany, kiedy pojawia się ryzyko rychłej śmierci spadkodawcy albo wskutek innych szczególnych okolicznościi; dla ważności takiego testamentu wymagana jest obecność co najmniej trzech świadków; treść   testamentu ustnego powinna być spisana przez jednego ze świadków albo osobę trzecią przed upływem roku od złożenia oświadczenia woli, dopuszczalne są także zgodne zeznania świadków złożone przed sądem w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku, a jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, to sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków,
• testament podróżny spisywany jest w trakcie podróży na polskim statku morskim lub powietrznym przed kapitanem statku lub jego zastępcą w obecności dwóch świadków; jeżeli spadkodawca nie może podpisać dokumetu, to należy w nim podać przyczynę braku podpisu spadkodawcy,
• testament wojskowy może być sporządzony w okresie mobilizacji, wojny i przebywania w niewoli, a dotyczy głównie żołnierzy Sił Zbrojnych pełniących czynną służbę wojskową, pracowników cywilnych zatrudnionych w Siłach Zbrojnych, osób cywilnych towarzyszące Siłom Zbrojnym, na przykład duszpasterzy i służb medycznych.

Zniesienie współwłasności to w efekcie likwidacja stosunku współwłasności czyli sytuacji, kiedy własność jednej rzeczy przysługuje niepodzielnie kilku osobom. Jest wiele sytuacji, kiedy zachodzi potrzeba zniesienia współwłasności, na przykład w przypadku rozstania małżeństwa, które wspólnie nabyło nieruchomość, finansując ją kredytem hipotecznym. Istnieją trzy sposoby zniesienia współwłasności i wbrew powszechnemu przekonaniu nie musi się ono odbywać na drodze sądowej.

Zniesienie współwłasności nieruchomości

Do reguły należą sytuacje, gdy nieruchomość ma więcej niż jednego właściciela, czyli ma współwłaścicieli – dwie lub więcej osób. Najczęstszym przykładem jest współwłasność nieruchomości, która następuje w wyniku nabycia jej przez małżonków i pozostaje w mocy także po rozwodzie lub współwłasność w efekcie dziedziczenia, na przykład przez rodzeństwo po śmierci rodziców. Procedura mająca na celu zniesienie współwłasności może być zainicjowana w dowolnym momencie na żądanie każdego ze współwłaścicieli. Procedura zniesienia współwłasności nieruchomości będącej częścią spadku czy dzielonej w związku z podziałem wspólnego majątku małżonków, pomimo pewnych odrębności, jest do siebie co do zasady podobna.

Kiedy może nastąpić zniesienie współwłasności?

Zniesienie współwłasności może nastąpić w każdym czasie, na wniosek każdego z współwłaścicieli, który wystąpi z roszczeniem (artykuł 210 §1 Kodeksu cywilnego), a według zapisów prawa (artykuł 220 Kodeksu cywilnego) takie roszczenie nie ulega przedawnieniu. Artykuł 210 Kodeksu cywilnego doprecyzowuje, że uprawnienie do wystąpienia z roszczeniem może być wyłączone przez czynność prawną na czas nie dłuższy niż lat pięć, jednak w ostatnim roku przed upływem zastrzeżonego terminu dopuszczalne jest jego przedłużenie na dalsze lat pięć. Przedłużenie można raz ponowić.

Dodatkowo artykuł 221 Kodeksu cywilnego stanowi, że czynności prawne wyłączające uprawnienie do zniesienia współwłasności odnoszą skutek także względem nabywcy udziału, jeżeli nabywca o nich wiedział lub z łatwością mógł się dowiedzieć. To samo dotyczy wypadku, gdy sposób korzystania z rzeczy został ustalony w orzeczeniu sądowym.

Jak można znieść współwłasność nieruchomości?

W przypadku zgodnej decyzji współwłaścicieli dotyczącej zniesienia współwłasności wystarczy zawarcie umowy przed notariuszem. Koszty notarialne są wyższe niż koszty sądowe, ale za to procedura jest krótka i najczęściej sprawa jest możliwa do załatwienia podczas jednego spotkania u notariusza. Koszty sądowe zniesienia współwłasności są niższe, ale czas oczekiwania na rozprawę wynosi od 2 do 3 miesięcy od momentu złożenia wniosku, zależnie od liczby spraw w konkretnym sądzie. Podział może być dokonany już na pierwszej rozprawie. Postępowanie sądowe i sądowe zniesienie współwłasności nieruchomości stanowi jedyną opcję w przypadku, gdy współwłaściciele pozostają w sporze co do sposobu zniesienia współwłasności. Ma to miejsce na przykład w sytuacji, gdy każdy z współwłaścicieli chce w całości zatrzymać nieruchomość dla siebie albo uważa, że spłaty żądane przez pozostałych są za wysokie.

Sądowe i umowne zniesienie współwłasności

Zniesienie współwłasności może nastąpić w trybie umownym lub w trybie sądowym. Tryb sądowy jest konieczny tylko w sytuacji, gdy strony nie dojdą do porozumienia w kwestii podziału. Z wnioskiem o zniesienie współwłasności może wystąpić każdy ze współwłaścicieli. Zniesienie współwłasności przez sąd następuje przez postanowienie wydane w trybie nieprocesowym (mówią o tym artykuły 617-625 Kodeksu postępowania cywilnego).

Z kolei umowa jest zawierana w przypadku wypracowania przez strony porozumienia zarówno co do faktu zniesienia współwłasności, jak i co do sposobu jej zniesienia. Zniesienie współwłasności jest postacią rozrządzenia prawem. Do umowy o zniesienie współwłasności mają zastosowanie przepisy ogólne o czynnościach prawnych i inne przepisy, zwłaszcza o przeniesieniu własności. W przypadku nieruchomości musi być zachowana forma aktu notarialnego.

W jaki sposób może nastąpić zniesienie współwłasności?

Jak już wspomniano zniesienie współwłasności może nastąpić w trybie umownym lub w trybie sądowym. W obu tych przypadkach Kodeks cywilny przewiduje następujące sposoby zniesienia współwłasności:

1. podział fizyczny rzeczy,
2. przyznanie rzeczy na własność jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych współwłaścicieli,
3. sprzedaż rzeczy i podział ceny sprzedaży.

Jakie są możliwe sposoby zniesienia współwłasności nieruchomości?

Możliwe jest zniesienie współwłasności nieruchomości w następujący sposób:

1. Fizyczny podział nieruchomości

Przykładem fizycznego podziału nieruchomości może być podział pola na dwie mniejsze działki czy wydzielenie samodzielnych lokali mieszkalnych, dwóch lub więcej, z powierzchni domu. Podział tego typu nie jest jednak możliwy, jeśli jest sprzeczny z przepisami ustawy albo ze społeczno społeczno-gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości. Podział nie może prowadzić do istotnej zmiany albo znacznego zmniejszenie wartości nieruchomości, na przykład w sytuacji, gdy działka jest zbyt mała, aby ją podzielić bo nie będzie zdatna do zabudowy.

2. Przyznanie nieruchomości na wyłączną własność jednego z dotychczasowych współwłaścicieli (lub kilku z nich) z jednoczesnym zobowiązaniem do spłaty odpowiedniej części na rzecz pozostałych

Współwłaściciele sami mogą ustalić wysokość i termin spłat, jeżeli dzieje się to w ramach zawartej umowy lub ugody sądowej. Z kolei w przypadku sądowego zniesienia współwłasności, za które płacą uczestnicy postępowania, wartość nieruchomości ustalana jest przez biegłego sądowego. Na podstawie ustalonej przez niego wartości nieruchomości sąd ustala rozmiar spłat. Spłaty w uzasadnionych wypadkach mogą zostać odroczone lub rozłożone na raty na okres nie dłuższy niż 10 lat. W praktyce sądowej na spłatę pozostałych współwłaścicieli wyznacza okres nie dłuższy niż 3 lata. Do rozprawy sądowej dochodzi w sytuacji, kiedy co najmniej kilku dotychczasowych współwłaścicieli chce przejąć nieruchomość na własność. Decyzja sądu oparta jest o wiele okoliczności, które należy wykazać przed sądem w trakcie postępowania dowodowego. Należy do nich stopień związania z daną nieruchomością, wartość dokonanych na nią nakładów, sytuacja rodzinna i majątkowa – to czy daje możliwość spłaty, posiadanie innych nieruchomości i wiele innych czynników.

Sprzedaż licytacyjna nieruchomości lub zbycie jej na wolnym rynku pozostaje także jedynym rozwiązaniem, jeśli nikt spośród uczestników postępowania nie będzie chciał stać się właścicielem rzeczy. W sytuacji gdy żaden ze współwłaścicieli nie chce przejąć nieruchomości na własność, nie ma możliwości, aby nieruchomość została mu przyznana.

Zarządzenie egzekucyjnej sprzedaży nieruchomości, a następnie rozdzielenie środków uzyskanych w ten sposób pomiędzy współwłaścicieli

Taki sposób podziału nieruchomości nie należy do opłacalnych, ponieważ generuje sporo kosztów. Należą do nich koszty postępowania sądowego, wynagrodzenie komornika za sprzedaż nieruchomości na licytacji i koszty samej sprzedaży. Współwłaściciele mogą także złożyć do sądu wniosek o zawieszenie postępowania o zniesienie współwłasności i spróbować zbyć nieruchomość na rynku. Ważne jest, żeby wniosek zawierał zgodną wolę wszystkich współwłaścicieli. Można wówczas sprzedać nieruchomość bez udziału sądu i komornika na wolnym rynku, co jest szybsze i tańsze, a więc bardziej opłacalne. Po sprzedaży następuje podział uzyskanych środków finansowych pomiędzy współwłaścicieli proporcjonalnie do ich udziałów w nieruchomości.

Podział fizyczny rzeczy

Każdy ze współwłaścicieli może zażądać, żeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy, co stanowi artykuł 211 Kodeksu cywilnego. Jasne jest, że odnosić się to może jedynie do rzeczy podzielnych, na przykład do podziału nieruchomości gruntowej czy ustanowienia odrębnej własności lokali w budynku mieszkalnym. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. Jako przykład sprzecznego ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy można podać podział nieruchomości na części, który prowadzi do likwidacji zakładu produkcyjnego.

Co do zasady podział rzeczy prowadzi do powstania nowych praw własności. Wygasa pierwotna współwłasność macierzystej rzeczy wspólnej, a rzeczy wydzielone z większej rzeczy przypadają na własność poszczególnym współwłaścicielom – jednemu lub kilku, jeżeli wyrażą oni na to zgodę.

Warto pamiętać, że przy umownym zniesieniu współwłasności sami współwłaściciele rozstrzygają, w jaki sposób podzielić rzecz wspólną oraz dokonują rozdziału nowych rzeczy według wartości udziału. W przypadku sądowego zniesienia współwłasności sąd dba o zabezpieczenie interesów wszystkich współwłaścicieli, dążąc do tego, żeby wydzielone części odpowiadały swoją wartością wielkości udziałów. Wyjątki od tej reguły wynikają z praktycznej konieczności lub szczególnych potrzeb współwłaścicieli. W takim przypadku wartość poszczególnych udziałów wyrównywana jest przez dopłaty pieniężne, o czym stanowi artykuł 212 §1 Kodeksu cywilnego.

Ustawowe ograniczenie podziału rzeczy dotyczy wyłącznie nieruchomości, zwłaszcza nieruchomości rolnych. W innych przypadkach dotyczących podziału nieruchomości należy zachować zgodność z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, co reguluje artykuł 93 ust. 1 Ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Zniesienie współwłasności działki rolnej

Zniesienie współwłasności działki rolnej jest ograniczone zapisami ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, dlatego niekiedy może być problematyczne. Z tego powodu w celu zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego w większości przypadków należy zwrócić się do sądu, aby ocenił czy zachodzi dopuszczalność podziału. Dzieje się tak dlatego, że zniesienie współwłasności działki rolnej przez podział nie zawsze jest możliwe. Jeśli wystąpi przesłanka o sprzeczności z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej związana z podziałem gospodarstwa, to sąd przyzna takie gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy inni współwłaściciele.

Procedura zniesienia współwłasności działki zabudowanej

Nie zawsze może mieć zastosowanie fizyczny podział rzeczy, chociaż jest to jeden z podstawowych sposobów zniesienia współwłasności. W przypadku budynku fizyczny podział według pionowych płaszczyzn jest możliwy tylko wtedy, gdy w ramach rozdziału powstaną osobne budynki odpowiadające normom technicznym oraz normom prawa budowlanego.

Co powinien zawierać wniosek o zniesienie współwłasności?

Istotnym warunkiem zniesienia współwłasności na drodze sądowej jest poprawnie sporządzony wniosek. Co powinien zawierać taki wniosek? Wzór wniosku o zniesienie współwłasności jest taki sam dla wszystkich przypadków i najczęściej zawiera takie elementy jak: data i miejscowość, dane osoby wnioskującej, dane uczestników oraz miejsce na opis sprawy do samodzielnego uzupełnienia. Ważne jest precyzyjne przedstawienie informacji na temat przedmiotu sporu. Najczęściej wymagane jest również dołączenie załączników, szczególnie odpisu z księgi wieczystej czy aktu notarialnego. W przypadku wniosku o zniesienie współwłasności nieruchomości niezbędne jest podanie adresu nieruchomości czy numeru i powierzchni działki. Do wniosku należy dołączyć oryginały tytułów własności nieruchomości, na przykład aktu własności ziemi, aktualnego wypisu z rejestru gruntów czy wypisu z księgi wieczystej.

W przypadku zniesienia współwłasności rzeczy ruchomej, na przykład samochodu, procedura jest znacznie prostsza. Wystarczające jest sporządzenie umowy zrzeczenia się praw do części samochodu z podaniem danych wszystkich współwłaścicieli, kwoty wartości udziałów zbywanych oraz procentowej wysokości udziałów, z której rezygnuje jeden ze współwłaścicieli samochodu.

Jakie są koszty zniesienia współwłasności?

Koszty zniesienia współwłasności na drodze sądowej są stałe, a ich wysokość nie jest uzależniona od wartości rzeczy, która jest przedmiotem postępowania, a jedynie od faktu zgodnego podejścia współwłaścicieli do kwestii podziału majątku. W przypadku zniesienia współwłasności na drodze sądowej pobiera się zwykle jedną opłatę:

• w wysokości 300 złotych za wniosek o zniesienie współwłasności w sytuacji, gdy zawiera on zgodny projekt podziału osób składających wniosek,
• lub w wysokości 1000 złotych za wniosek o zniesienie współwłasności w przypadku braku zgody co do podziału.

Dodatkowo koszty sądowego zniesienia współwłasności nieruchomości wiążą się z poniesieniem następujących wydatków:

• opłata od wniosku o założenie księgi wieczystej – w wysokości 100 złotych,
• opłata od wniosku o wpis w księdze wieczystej o zniesieniu współwłasności – w wysokości 150 złotych,
• wynagrodzenie lub zwrot kosztów dla biegłych tłumaczy oraz kuratorów ustanowionych dla strony w danej sprawie.

Warto wiedzieć, że koszty notarialne zniesienia współwłasności są zależne od wartości dzielonej rzeczy i mogą mieć wysokość od 100 złotych do aż 10 tysięcy złotych. Stawki określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.06.2004 roku w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Podstawą do określenia taksy notarialnej, wyliczanej przez notariusza, jest całkowita wartość majątku, co kształtuje się następująco:

• < 3 tys. zł – maks. opłata 100 zł,
• 3-10 tys. zł – 100 zł + 3% od nadwyżki powyżej 3 tys. zł,
• 10-30 tys. zł – 310 zł + 2% od nadwyżki powyżej 10 tys. zł,
• 30-60 tys. zł – 710 zł + 1% od nadwyżki powyżej 30 tys. zł,
• 60 tys. zł – 1 mln zł – 1010 zł + 0,4% od nadwyżki powyżej 60 tys. zł,
• > 1-2 mln zł – 4770 zł + 0,2% od nadwyżki powyżej 1 mln zł,
• > 2 tys. zł – 6770 zł + 0,25% od nadwyżki powyżej 2 mln zł, nie więcej jednak niż 10 tys. zł.

Przebieg rozprawy o zniesienie współwłasności

Zawiadomienie o rozprawie dotyczącej zniesienia współwłasności ma formę listu poleconego, który otrzymują wszystkie zainteresowane strony, to jest wnioskujący o podział i pozostali współwłaściciele. Jednak w sytuacji, gdy wniosek o zniesienie współwłasności zawiera plan podziału uzgodniony przez strony, to nie istnieje konieczność osobistego stawiennictwa na rozprawie. Sama rozprawa obejmuje krótkie przesłuchanie stron. W przypadku braku wątpliwości dotyczących wniosku o zniesienie współwłasności i posiadania przez sąd wszystkich potrzebnych dokumentów rozpraw trwa krótko i kończy się wydaniem przez sąd stosownego postanowienia. Postanowienie uprawomocni się po 21 dniach od daty jego wydania przez sąd.

Czas oczekiwania na decyzję o zniesieniu współwłasności

Wiele osób może zastanawiać się jak długo trwa procedura sądowego zniesienia współwłasności. Jak już wspomniano – w przypadku przedstawienia prawidłowej i kompletnej dokumentacji sama rozprawa jest krótka, a postanowienie sądu wchodzi w życie 21 dni od jego wydania.

Z kolei w przypadku przeprowadzenia procedury zniesienia współwłasności u notariusza, na przykład przy podziale nieruchomości, muszą się u niego stawić wszystkie zainteresowane strony. Notariusz sporządza w ich obecności akt notarialny. Na kolejnym etapie zostają założone księgi wieczyste albo dokonuje się odpowiednich zmian w już istniejących księgach, co stanowi ostatni etap zniesienia współwłasności i prowadzi do zmiany właściciela konkretnej nieruchomości.

Kiedy wybrać dział spadku a kiedy zniesienie współwłasności?

Zniesienie współwłasności i dział spadku działają na podobnych zasadach, rządząc się podobnymi prawami. Różnica polega na tym, że zniesienie współwłasności obejmuje rozporządzanie udziałami w konkretnej rzeczy, a dział spadku pozwala na rozporządzanie wszystkimi prawami majątkowymi wchodzącymi w skład spadku.

Zniesienie współwłasności a podatek – czy trzeba go zapłacić?

Z zawarciem umowy o zniesienie współwłasności związana jest konieczność uiszczenia podatku od czynności cywilnoprawnych w wysokości 2% wartości rynkowej udziału w rzeczy. Obowiązek zapłaty podatku spoczywa na współwłaścicielu, który poszerzył swoje prawo własności i został zobowiązany do spłacenia pozostałych. Zwolnione z opłacenia podatku jest przyznanie własności nieodpłatnie – bez spłaty pozostałych współwłaścicieli, natomiast taka czynność może być niekiedy objęta podatkiem od spadków i darowizn.

Podatek dochodowy od osób fizycznych

Jeżeli w wyniku zniesienia współwłasności podatnicy otrzymują spłatę nieruchomości w wysokości przekraczającej udział, jaki pierwotnie im przysługiwał, to może powstać obowiązek finansowy uiszczenia podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT). Obowiązek zapłaty podatku PIT dotyczy każdej czynności prawnej, w wyniku której dojdzie do przeniesienia prawa własności nieruchomości, jej części czy udziału w niej za odpłatnością. Do odpłatnego zbycia zaliczana jest przede wszystkim sprzedaż lub zamiana nieruchomości. Obowiązek zapłaty podatku ma miejsce w sytuacji, kiedy zbycie nieruchomości w ramach zniesienia współwłasności nastąpi przed upływem 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie lub wybudowanie. W takim przypadku stawka podatku wynosi 19%.

Podatek od spadków i darowizn

Podatkowi od czynności cywilnoprawnych nie podlega nieodpłatne zniesienie współwłasności między podmiotami. Taka transakcja może natomiast być obłożona podatkiem od spadków i darowizn, którego stawka jest zależna od stopnia pokrewieństwa pomiędzy dotychczasowymi współwłaścicielami. Możliwe jest także prawo do całkowitego zwolnienia od tego podatku. Nieodpłatne przekazanie przez współwłaścicieli przysługujących im udziałów w nieruchomości odbywa się poprzez zawarcie umowy o zniesienie współwłasności nieruchomości, w ramach której zostaje ona przekazana jednemu ze współwłaścicieli bez obowiązku spłaty pozostałych. Wyrok Sądu Najwyższego z 19 marca 2009 roku (sygnatura akt III CSK 307/08) stwierdza, że taka umowa może być kwalifikowana jako umowa darowizny, tak więc mają do niej więc zastosowanie także przepisy o odwołaniu darowizny (art. 898 §1 Kodeksu cywilnego).

Wiedza dotycząca obowiązujących regulacji, w tym opłat i podatków, związanych ze zniesieniem współwłasności nieruchomości powinna pozwolić zaplanować transakcję zainteresowanym stronom w taki sposób, aby nie narazić się na przekroczenie prawa i mieć rzeczywisty wpływ na wysokość i rodzaj podatku uiszczanego w związku z procesem zniesienia współwłasności.

W prawie cywilnym nakłady to inaczej wydatki poniesione na ruchomość (rzecz) lub na nieruchomość. Nakłady dzieli się ze względu na cel, na który zostały poniesione. Wyróżnia się nakłady konieczne, użyteczne i zbytkowne. Szczególnie dobrze można je zobrazować w przypadku nakładów poczynionych na nieruchomości.

Nakłady konieczne mają na celu utrzymanie rzeczy w stanie zdatnym do normalnego korzystania, zgodnie z jej przeznaczeniem. W przypadku nieruchomości mogą to być wydatki poniesione zwłaszcza na remonty, czy to kapitalne czy bieżące, pozwalające na jej utrzymanie w dotychczasowym stanie i normalne korzystanie. Wydatki poczynione w innym celu nie będą nakładami koniecznymi, będą to nakłady inne – nakłady użyteczne lub nakłady zbytkowne.

Nakłady użyteczne są definiowane jako nakłady dokonane w celu ulepszenia rzeczy. Zalicza się do nich głównie nakłady inwestycyjne, na przykład montaż paneli solarnych, które mają w założeniu zwiększyć wartość konkretnej nieruchomości, jej funkcjonalność czy użyteczność.

Nakłady zbytkowne służą nadaniu rzeczy cech odpowiadających upodobaniom posiadacza i zaspokojeniu jego potrzeb estetycznych. Nie muszą, chociaż mogą, wiązać się ze wzrostem wartości rzeczy.

Cel postępowania o zniesienie współwłasności

Postępowanie o zniesienie współwłasności ma prowadzić do ustalenia całokształtu stosunków prawnych między współwłaścicielami nieruchomości do chwili zniesienia współwłasności oraz ustalenia wzajemnych roszczeń z tego tytułu. Nie ma możliwości uwzględnienia w trakcie takiego postępowania sporów dotyczących rozliczeń między współwłaścicielami nieruchomości a osobami trzecimi. Nie ma to miejsca nawet w sytuacji, jeśli osoby trzecie poniosły nakłady na przedmiotową nieruchomość. Co do zasady postępowanie o zniesienie współwłasności nie wpływa ograniczająco na uprawnienia osób trzecich, ale też osoby trzecie nie mogą powoływać się na wydane bez ich udziału postanowienie o zniesieniu współwłasności.

Roszczenie o zwrot nakładów jest rozpatrywane indywidualnie, zależnie od konkretnego przypadku. Odmienne mogą być stosunki stanowiące podstawę roszczenia o zwrot nakładów i motywy legislacyjne tych uregulowań. Wszelkiego typu uogólnienia dotyczące cech roszczenia rzeczowego lub obligacyjnego muszą być zawodne, w związku z tym takie roszczenie ocenia się w kontekście przepisów prawa cywilnego, z którego ono wynika. W przypadku, gdy osobę ponoszącą wydatki na nieruchomość łączy z właścicielem nieruchomości umowa lub uzgodnienia dotyczące sposobu rozliczenia nakładów, to należy je przedstawić. Taka umowa lub uzgodnienia stanowią wówczas podstawę rozliczenia nakładów. Odmiennie jest w przypadku, gdy bezwzględnie obowiązujące przepisy kodeksu cywilnego normujące tego rodzaju umowę przewidują inny sposób rozliczenia nakładów. Mają one pierwszeństwo przed zawartą umową, są także stosowane w sytuacji, gdy umowa nie obejmowała kwestii rozliczenia nakładów.

Współwłaściciel może wystąpić z roszczeniem o zwrot poniesionych nakładów na rzecz wspólną od osób, które były współwłaścicielami nieruchomości w czasie dokonywania przez niego tych nakładów. Warto dodać, że dotyczy to także sytuacji, gdy osoby te zbyły później odpłatnie lub nieodpłatnie swoje udziały, ponieważ charakter zbycia nie ma wpływu na odpowiedzialność z tytułu roszczeń, które reguluje artykuł 207 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli ustawa wyraźnie tak nie stanowi, to nikt nie może być obciążony cudzym zobowiązaniem. W związku z tym zakłada się, że roszczenie o zwrot nakładów powstaje już w momencie ich poniesienia, a nie na przykład w chwili zbycia nieruchomości. Przemawia za tym fakt, że w chwili zbycia nieruchomości jej wartość jest wyższa o poniesione nakłady, przy czym nabywca nie musi mieć wiedzy o ich poniesieniu – ani o ich wysokości ani zakresie, szczególnie że nakłady mogły być poniesione wiele lat przed zbyciem nieruchomości. Pokazuje to zasadność rozwiązania dającego prawo do wystąpienia z roszczeniem o zwrot nakładów na rzecz wspólną do osób, które były współwłaścicielami w czasie dokonywania tych nakładów, zwłaszcza że mają lub miały one możliwość faktycznej kontroli dokonywanych w nieruchomości nakładów i wiedzę czy zostały one z nimi rozliczone.

Żądanie rozliczenia na rzecz wspólną powinno być udowodnione przez występującego z roszczeniem w zakresie zasadności roszczenia i jego wysokości. Poza wyjątkowymi przypadkami Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dowodu z urzędu w przypadku braku właściwego udokumentowania roszczenia. Brak pełnego udokumentowania roszczenia przez stronę występującą z roszczeniem oznacza, że dany nakład nie został prawidłowo wykazany – udowodniony. Powinnością Sądu nie jest zarządzenie uzupełnienia wyjaśnień stron ani zbieranie dowodów w sprawie, koniecznych do rozstrzygnięcia sprawy.

Wartość udziału we współwłasności

Wartość przedmiotu współwłasności ustala się z datą zniesienia współwłasności, a nie w chwili nabycia prawa współwłasności. Sprawia to, że wszystkie nakłady na nieruchomość poczynione do tego momentu przez któregokolwiek ze współwłaścicieli można uwzględnić i rozliczyć.

Dopłaty pieniężne

W przypadku zniesienia współwłasności na mocy orzeczenia Sądu istnieje możliwość wyrównania wartości poszczególnych udziałów poprzez dopłaty pieniężne. Nie zawsze jest możliwe lub celowe gospodarczo takie dokonanie podziału, żeby wyodrębnione części odpowiadały co do wartości wielkościom udziałów poszczególnych współwłaścicieli. W przypadku ustalenia dopłat lub spłaty Sąd wyznacza termin i sposób ich uiszczenia, wysokość odsetek oraz sposób ich zabezpieczenia, jeśli zachodzi taka konieczność. Ma to miejsce głównie w sytuacji, kiedy zasądzone są wysokie kwoty, a okoliczności wskazują, że przy braku zabezpieczenia może wystąpić problem ze spłatą, a tym samym z realizacją uprawnień właścicieli. W uzasadnionych przypadkach, na wniosek dłużnika, Sąd może odroczyć obowiązek zapłaty rat już wymagalnych, co jest uzależnione od sytuacji materialnej osoby zobowiązanej do spłaty, jak również od sytuacji osób, którym spłata przysługuje. Termin płatności w przypadku rozłożenia na raty dopłat i spłaty nie może przekroczyć dziesięciu lat.

Udział współwłaścicieli w ponoszeniu wydatków i ciężarów

W stosunku do posiadanych w nieruchomości udziałów współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary składające się na jej utrzymanie, przy czym są to zarówno nakłady konieczne, jak i użyteczne. Przykładem ciężarów mogą być związane z użytkowaniem nieruchomości koszty, które nie stanowią nakładów, na przykład podatek od nieruchomości, koszt ubezpieczenia nieruchomości czy opłata za użytkowanie wieczyste. Z kolei nakłady zbytkowne mogą być pokrywane w sytuacji, jeśli współwłaściciele je przewidzieli podczas ustalania sposobu zarządu nad nieruchomością.

Żądanie zwrotu wartości poczynionych wydatków

W przypadku poniesienia wydatków lub ciężarów na rzecz wspólną istnieje możliwość zażądania od pozostałych współwłaścicieli ich zwrotu – proporcjonalnie do ich udziałów w danej rzeczy. Takie roszczenie może być skierowane tylko do tych osób, które były współwłaścicielami rzeczy w dacie poczynienia na nią ciężarów lub nakładów. Szczególnie istotne jest, aby strona przedstawiająca roszczenie mogła je udowodnić co do zasady i wysokości.

Przedawnienie roszczenia o zwrot nakładów

Przedawnienie roszczenia o zwrot nakładów następuje na zasadach ogólnych, w terminie który określono na sześć lat od daty poniesienia wydatków. Warto wiedzieć, że taki termin obowiązuje od 9 lipca 2018 roku, do 8 lipca 2018 roku okres przedawnienia wynosił dziesięć lat. Jeżeli natomiast przedmiot współwłasności służy prowadzeniu działalności gospodarczej współwłaścicieli i każdy z nich jest przedsiębiorcą, to termin przedawnienia roszczenia wynosi trzy lata.

Umowa quoad usum między współwłaścicielami a zwrot nakładów

Zniesienie współwłasności niesie za sobą kwestię konieczności rozliczenia nakładów przez współwłaścicieli. Artykuł 207 Kodeksu cywilnego mówi, że pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom proporcjonalnie w stosunku do wielkości udziałów. W takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną. W celu zmiany uregulowania sposobu użytkowania rzeczy przez współwłaścicieli mogą oni zawrzeć umowę quoad usum, czyli umowę o podziale nieruchomości wspólnej do korzystania. W takim przypadku zasada proporcjonalności podlega wyłączeniu. Zawarcie przez współwłaścicieli umowy pozwala w odmienny sposób regulować kwestię udziału w wydatkach i ciężarach czynionych na wspólną rzecz. Najczęściej umowa quoad usum dotyczy korzystania z nieruchomości gruntowych i budynków.

Według postanowienia Sądu Najwyższego z 17 marca 2017 roku (III CSK 137/16), zawarcie takiej umowy przez współwłaścicieli uchyla przewidziany w artykule 207 Kodeksu cywilnego sposób zarządu i proporcjonalnego do wielkości udziałów ponoszenia wydatków. W praktyce oznacza to, że niektórzy współwłaściciele uprawnieni zostają do korzystania z uzgodnionej części nieruchomości z wyłączeniem innych współwłaścicieli, mogąc z niej czerpać korzyści. Jednocześnie powstaje obowiązek ponoszenia wydatków związanych z eksploatacją tej części nieruchomości, na przykład przeprowadzenie w niej remontu. Co ważne, przy postępowaniu o zniesienie współwłasności powinny być uwzględnione różnice w wartości całej nieruchomości, jakie powstały w wyniku nakładów poszczególnych właścicieli.

Instytucja „podziału do używania” znajduje zastosowanie także w stosunkach regulowanych ustawą o własności lokali z 24 czerwca 1994 roku, co wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego. Z artykułu 12 tej ustawy wynika, że właściciel lokalu ma prawo do współkorzystania z nieruchomości wspólnej zgodnie z jej przeznaczeniem. W tej sytuacji pożytki i inne przychody z nieruchomości wspólnej są wykorzystywane do pokrywania wydatków koniecznych do jej utrzymania, a jeśli przekraczają wydatki, to są przeznaczone dla właścicieli poszczególnych lokali, proporcjonalnie do ich udziałów w całości nieruchomości. Podobnie proporcjonalnie do udziałów dzieli się wydatki i ciężary wiążące się z utrzymaniem nieruchomości wspólnej w części, która nie ma pokrycia w przychodach.

Wyrok Sądu Najwyższego z 16 września 2015 roku (III CSK 446/14) stwierdza, że współwłaściciele są uprawnieni do zawarcia umowy o podziale nieruchomości wspólnej quoad usum, która określa zasady udziału w pożytkach i przychodach, a jednocześnie w podziale wydatków i ciężarów, w inny sposób niż określono to w artykule 12 ustęp 2 ustawy o własności lokali. Do zawarcia takiej umowy ma prawo każda wspólnota mieszkaniowa, ale jedynie w odniesieniu do odrębnych pomieszczeń wspólnych, które dadzą się podzielić, a korzystanie z nich nie łączy się ściśle z korzystaniem z lokalu. W drodze zawartej umowy quoad usum możliwe jest także korzystanie z podzielonej nieruchomości wspólnej tylko przez niektórym właścicieli lokali, co odbywa się za zgodą pozostałych właścicieli, wyłączonych umownie z takiego korzystania.

Umowa między współwłaścicielami o podziale rzeczy nie musi być zawarta w formie pisemnej, może być dorozumiana poprzez utrwalony sposób korzystania z części rzeczy wspólnej. Postanowienie Sądu Najwyższego z 10 listopada 2016 roku (IV CSK 46/16) stwierdza, że takie dorozumiane zawarcie umowy o podział rzeczy wspólnej quoad usum ma miejsce w sytuacji, gdy żaden ze współwłaścicieli nie sprzeciwia się określonemu sposobowi korzystania z rzeczy.

Artykuł 213 Kodeksu cywilnego nie dopuszcza podziału gospodarstwa rolnego jeśli stoi on w sprzeczności z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej. Przy badaniu reguły sprzeczności należy brać pod uwagę konkretne przeznaczone do podziału gospodarstwo rolne. Jeśli wystąpi przesłanka negatywna o sprzeczności z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, to sąd przyzna gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy inni współwłaściciele. Przyznanie dotyczy nieruchomości rolnych, innych składników rzeczowych wchodzących w skład gospodarstwa oraz przynależnych do niego praw majątkowych.

W przypadku braku zgody wszystkich współwłaścicieli gospodarstwa rolnego, zgodnie z artykułem 214 Kodeksu cywilnego, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który je prowadzi lub stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego współwłaściciela. W sytuacji, gdy takie warunki spełnia kilku współwłaścicieli albo jeżeli nie spełnia ich żaden ze współwłaścicieli, to sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia. Z kolei sprzedaż gospodarstwa rolnego następuje na wniosek wszystkich współwłaścicieli lub w przypadku, gdy ma miejsce brak wyrażenia zgody przez któregokolwiek ze współwłaścicieli na przyznanie mu gospodarstwa.

Artykuł 216 dotyczy wysokości przysługujących współwłaścicielom spłat z gospodarstwa rolnego, które są ustalane stosownie do ich zgodnego porozumienia. Brak porozumienia współwłaścicieli w tej kwestii może skutkować obniżeniem przysługującej spłaty. Przy obniżeniu poziomu spłaty brana jest pod uwagę sytuacja osobistą i majątkowa współwłaściciela zobowiązanego do spłat i współwłaściciela uprawnionego do ich otrzymania, a także czynniki związane z samym gospodarstwem rolnym, takie jak jego typ, wielkość i stan, w jakim się znajduje. Warto wiedzieć, że spłaty mogą zostać rozłożone na raty.

Artykuł 217 Kodeksu cywilnego reguluje obowiązki wynikające ze zbycia gospodarstwa rolnego przed upływem pięciu lat od momentu zniesienia jego współwłasności. Osoba, która w wyniku zniesienia współwłasności otrzymała gospodarstwo rolne i sprzedała wchodzące w jego skład nieruchomości przed upływem pięciu lat, jest zobowiązana do spłaty współwłaścicielom, którym przypadły spłaty niższe od należnych – proporcjonalnie do wielkości ich udziałów, korzyści uzyskanych z obniżenia spłat. Wyjątkiem jest sytuacja, w której zbycie miało zapewnić racjonalne prowadzenie gospodarstwa.

Ponadto zgodnie z przepisami artykułu 218 Kodeksu cywilnego, ci z współwłaścicieli, którzy do momentu zniesienia współwłasności zamieszkiwali w gospodarstwie rolnym a nie dostali gospodarstwa lub jego części, mają prawo do pozostania w nim przez okres pięciu lat od tego momentu. Dodatkowo, gdy w chwili znoszenia współwłasności są małoletni, to mogą pozostać w gospodarstwie nie dłużej niż pięć lat od osiągnięcia pełnoletności. Ograniczenie czasowe nie dotyczy współwłaścicieli trwale niezdolnych do pracy.

Jak uniknąć żmudnej procedury postępowania spadkowego?

Warto wiedzieć, że można dokonać czynności zbycia spadku. Istnieje wiele sytuacji, kiedy spadkobierca nie jest zainteresowany spadkiem i związanym z nim udziałem w zwykle dość długim i żmudnym procesie prowadzącym do nabycia przedmiotów będących w masie spadkowej. Potwierdzenie nabycia spadku obywa się przed sądem lub u notariusza, który wydaje akt poświadczenia o nabyciu spadku. W następstwie tego dokonuje się dział spadku pomiędzy poszczególnych spadkobierców. W sytuacji, gdy spadkobierców jest kilku, może dojść do sytuacji konfliktowej i braku porozumienia co do podziału spadku, a wówczas odbywa się to na drodze sądowej. Co ważne, dopiero po zniesieniu współwłasności wszyscy spadkobiercy mogą otrzymać poszczególne składniki majątku po osobie zmarłej. Do tego momentu każdy z nich jest współwłaścicielem każdego, nawet o niskiej wartości, przedmiotu, który wchodzi w skład spadku i żadnym ze składników majątku nie mogą rozporządzać samodzielnie. Jeśli nasz udział w spadku jest niewielki, określony procentowo na przykład na 5%, to udział w takim procesie, często długim, nie ma większego sensu. Właśnie w takiej sytuacji uzasadnionym rozwiązaniem może być zbycie spadku. Innym powodem rezygnacji z przypadającej spadkobiercy części spadku jest chęć przekazania go bliskiej osobie, na przykład przekazanie spadku przez dzieci jednemu z rodziców po śmierci drugiego z nich. Aby osiągnąć ten efekt nie można odrzucić spadku, bo to sprawi jedynie, że do spadku uprawnione będą kolejne grupy spadkowe. Skutecznym rozwiązaniem będzie zbycie udziału w spadku na rzecz konkretnej osoby – w tym wypadku rodzica.

Procedura i forma zawarcia umowy sprzedaży udziału w spadku

Dla bezpieczeństwa czynności zbycia udziału w spadku przewidziana jest prawem forma aktu notarialnego, niezależnie od tego czy chodzi o zbycie całości czy części spadku albo czy część spadku stanowi nieruchomość. Forma aktu notarialnego jest przewidziana także dla umowy przenoszącej spadek. Zbycie spadku przez spadkobiercę może nastąpić w dowolnym momencie po przyjęciu spadku. Należy pamiętać, że umowa zawarta wcześniej nie jest ważna, podobnie nieważna jest umowa przedwstępna zbycia spadku zawarta przed jego przyjęciem.

Nabywca zyskuje prawo do pobierania korzyści wynikających z przedmiotów tworzących spadek, a w szczególności do pobierania pożytków z chwilą zawarcia umowy o zbycie spadku. Jednocześnie na nabywcę przechodzą obciążenia związane z wchodzącymi w skład spadku przedmiotami. Zalicza się do nich wszelkie świadczenia publiczne, takie jak podatki oraz zagrożenia dotyczące utraty i uszkodzenia rzeczy. Umowa zawarta przez Strony może określić inny niż moment zawarcia umowy o zbycie spadku termin przejścia na nabywcę powyższych praw i obowiązków.

Możliwość sprzedaży udziału w spadku bez zgody współspadkobierców

W sytuacji, gdy spadek należy się kilku spadkobiercom, to do wspólności majątku spadkowego i do działu spadku stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Oznacza to, że spadkobierca może korzystać z całości spadku w sposób, który nie koliduje z korzystaniem ze spadku przez innych współspadkobierców oraz ze swojej części udziału w spadku. Zanim nie nastąpi dział spadku, to poszczególne udziały w spadku stanowią samodzielny, zbywalny i podlegający dziedziczeniu składnik majątku. Współspadkobiercy mają obowiązek współuczestniczenia w zarządzie spadkiem oraz partycypują proporcjonalnie do posiadanych udziałów w spadku zarówno w pożytkach, jak też w stratach, jakie przynosi majątek.

Specyficznym uprawnieniem jest możliwość skorzystania przez spadkobiercę ze sprzedaży udziału w spadku przed działem spadku. W swojej istocie ta czynność prowadzi do częściowego działu spadku.

Artykuł 198 kodeksu cywilnego głosi, że „każdy ze współwłaścicieli może rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych współwłaścicieli”. Istnieje jednak ograniczenie zawarte w przepisach prawa spadkowego dotyczącego tego, że spadkobierca, tylko za zgodą pozostałych spadkobierców, może rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W przypadku braku zgody takie rozporządzenie jest bezskuteczne, jeśli narusza prawo przysługujące któremukolwiek spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku. Skutkiem tego jest takie przeprowadzenie działu spadku, jakby to rozporządzenie nie miało miejsca (vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2000 r., sygn. akt: V CKN 1298/00). Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy przy dziale spadku przedmiot, którego dotyczyło rozporządzenie zostałby przyznany zbywcy – wówczas wcześniejsze rozporządzenie przedmiotem jest skuteczne. Co do zasady tylko spadkobierca, który przyjął spadek może go zbyć w części lub w całości. Zasada ta dotyczy także zbycia udziału w spadku.

Zbycie udziału w konkretnym przedmiocie ze spadku

Można dokonać zbycia udziału w całym spadku lub tylko w poszczególnych przedmiotach lub przedmiocie wchodzącym w skład spadku. Wracając do wcześniejszego przykładu – w przypadku śmierci jednego z rodziców dzieci mogą zbyć udziały w całym spadku, ale też mogą zbyć udziały tylko we wspólnym domu rodziców. Takie zbycie oznacza, że dzieci będą spadkobiercami i współwłaścicielami pozostałych elementów majątku, na przykład pieniędzy czy samochodu, natomiast dom będzie w całości własnością żyjącego rodzica.